Historisch Heusden: De Emmamolen van Nieuwkuijk

Een nieuwe Aflevering van Historisch Heusden geschreven door Bart Beaard en deze keer gaat het in deel 258 van Historisch Heusden over "De Emmamolen van Nieuwkuijk'. In 1886 liet de Elshoutse molenaarsweduwe Maria Rombouts-Peters voor haar zoon Janus een nieuwe stellingmolen bouwen. Het benodigde perceel werd aangekocht van de toenmalige gemeente Nieuwkuijk en Onsenoort.

De molen werd aan de Meerdijk gebouwd, westelijk van de weg Nieuwkuijk-Helvoirt. Het open landschap aan de zuid- en westzijde moest zorgen voor een vrije windvang. De vlucht, de diameter die het wiekenkruis beschrijft, bedroeg 24,6 meter.

In 1890 kreeg de molen de naam Emmamolen, genoemd naar Emma van Waldeck-Pyrmont (1858-1934). Zij was in 1890, na het overlijden van haar echtgenoot koning Willem III (1817-1890), koningin-regentes voor haar minderjarige dochter Wilhelmina. Verschillende generaties van de familie Rombouts oefenden hier het molenaarsvak uit. De Emmamolen is een stellingmolen en bovenkruier. De ronde bakstenen romp bestaat uit meerdere verdiepingen en wordt omgeven door een stelling. De molen is als rijksmonument ingeschreven onder nummer 37876.

Gemeente Vlijmen
In Vlijmen waren na de tweede wereld oorlog de windmolens Nooit Gedacht van Roos aan de Julianastraat en die van Kools aan De Akker gesloopt. Gemeente Vlijmen wilde voorkomen dat ook de Emmamolen verloren zou gaan. Daarom kocht zij de molen in 1960 van André Rombouts voor ƒ 5.000. Op 28 oktober 1963 keurde de gemeenteraad een restauratieplan goed. Aanvankelijk werd ƒ 36.486 beschikbaar gesteld. De werkzaamheden werden uitgevoerd door aannemingsbedrijf Nico de Bont uit Nieuwkuijk en molenbouwer M. Bos uit Almkerk. De restauratie bleek echter omvangrijker dan verwacht en de uiteindelijke kosten bedroegen ƒ 84.921. De feestelijke oplevering van de gerestaureerde molen vond plaats op 27 november 1967. De grondige restauratie redde de Emmamolen van de ondergang. In 1967 werd de molen bovendien uitgeroepen tot ‘Molen van het Jaar’. In 1993 werd de oorspronkelijke ijzeren stelling vervangen door een houten. die beter aansloot bij het historische karakter van de molen.

De opbouw
De Emmamolen werd samengesteld uit onderdelen die deels afkomstig waren van elders. Bijzonder is de gietijzeren bovenas, die in 1853 werd gegoten bij de firma Penn en Comp. in Dordrecht. De ongeveer vijf meter lange bovenas vormt een belangrijk onderdeel van het aandrijfmechanisme. De ronde bakstenen romp is gemetseld in kruisverband. Rond de romp bevindt zich de stelling. Vanaf deze stelling kan de molenaar de molen bedienen en onderhouden. Met de kruilier kan hij de molenkap naar de wind draaien. Dit draaien van de kap wordt kruien genoemd. Ook worden de zeilen op de wieken vanaf de stelling verlegd. Op de begane grond bevindt zich een poortachtige toegang met een rondboog. Deze grote opening was oorspronkelijk bedoeld om met paard en wagen de molen binnen te kunnen rijden.

< Het wiekenkruis
Het wiekenkruis heeft een vlucht van 24,6 meter en wordt door de wind in beweging gebracht. Het bestaat uit een binnenroede en een buitenroede, voorzien van hekwerk, windborden en zeilen. Tot 1987 had de Emmamolen geklonken roeden. Deze oude roeden zijn bewaard gebleven en liggen naast de molen. Tegenwoordig heeft de molen gelaste roeden van het fabricaat Derckx. Om optimaal gebruik te maken van de wind, moet het wiekenkruis steeds haaks op de wind worden geplaatst. De molenaar draait daarvoor met de kruilier de kap en het wiekenkruis naar de juiste windrichting.

< De kapzolder
Op de bovenste, vijfde verdieping bevindt zich de kap- of smeerzolder. Hier bevindt zich de circa vijf meter lange bovenas, waaraan het wiekenkruis is bevestigd. Rond de bovenas bevindt zich het bovenwiel, met een diameter van ongeveer vier meter. Dit houten wiel brengt de beweging via de bonkelaar over op de koningsspil, de grote houten verticale as die door de molen loopt.

De houten molenkap heeft de kenmerkende vorm van een windmolen en is met dakleer bekleed. De kap rust met stalen rollen op een stalen ring, waardoor zij volledig kan worden gedraaid. Zo kan het wiekenkruis steeds op de wind worden gericht. Op de bovenas bevindt zich bovendien de vang, waarmee de molenaar het wiekenkruis kan afremmen en tot stilstand brengt.

< De luizolder
Aan de koningsspil is de luitafel bevestigd. Deze brengt de beweging over op de luias. Met een dik touw kunnen hiermee zakken met graan of meel door de molen worden opgehesen. Dit hijswerk wordt het luiden genoemd. De zakken worden naar de steenzolder gebracht, waar het graan wordt gemalen.

< De steenzolder
Op de steenzolder bevinden zich de maalstenen, die in een houten steenkuip zijn opgesteld. Een koppel bestaat uit een draaiende bovensteen, de loper, en een stilstaande onderste steen, de ligger.

Via het spoorwiel en het steenrondsel wordt de steenspil aangedreven. Het staakijzer drijft de loper aan. Door de afstand tussen de loper en de ligger te veranderen, kan de molenaar de fijnheid van het meel bepalen. Het graan wordt vanuit een zak in de graantrechter, het kaar, gestort. Via de schuddebak valt het graan door het kropgat in de lopersteen en komt het tussen de beide maalstenen terecht. Door de draaiende beweging wordt het graan vermalen en naar de buitenzijde van de stenen gevoerd. De maalstenen hebben een diameter van ongeveer 1,5 meter en zijn circa 20 centimeter dik. De meeste zijn kunststenen zijn vervaardigd uit onder andere gemalen amaril en kwarts.

< De meel- en of maalzolder
Het gemalen graan verlaat de steenkuip en wordt via de meelpijp naar de meelbak geleid, waar het in meelzakken wordt opgevangen. Deze zolder is een belangrijke werkplek van de molenaar. Vanaf hier heeft hij toegang tot de stelling en kan hij de wieken op de wind zetten en de zeilen voorleggen. Tijdens het malen houdt hij het maalproces voortdurend in de gaten. Door de afstand tussen de maalstenen te veranderen, regelt hij de fijnheid van het meel. Met de vang kan hij het wiekenkruis afremmen of de molen volledig stilzetten.

< Horeca en maalvaardigheid
Vanaf 1993 werd de molen door de gemeente verpacht aan Kees van Buul, die toen een molenaarsopleiding volgde en het molenaarsvak van André Rombouts leerde. Op de benedenverdieping, waar zich oorspronkelijk onder meer opslagruimten bevonden, werd een horecagelegenheid ingericht.

Oud-molenaar André Rombouts en molenkenner Kees Fitters hebben zich jarenlang ingezet voor de bekendheid van de Emmamolen en voor het behoud van kennis over het eeuwenoud molenaarsvak. De Emmamolen is nog steeds maalvaardig. Bij voldoende wind wordt er op beperkte schaal spelt gemalen. Dat meel wordt voor broodbakken gebruikt. Daarnaast wordt de molen gebruikt voor rondleidingen en demonstraties. Bezoekers kunnen zo kennis maken met de werking van een traditionele windmolen en met het eeuwenoude ambacht van de molenaar.

Bart Beaard