Een nieuwe Aflevering van Historisch Heusden geschreven door Bart Beaard en deze keer gaat het in deel 260 van Historisch Heusden over 'De Vrolijke Torenbouwers van Nieuwkuijk ‘Een kerk zonder toren is geen kerk’. In de avond van 4
november 1944 kwam er een verwoestend einde aan het bijna zeventigjarige
bestaan van de neogotische Sint-Jan-Geboortekerk in Nieuwkuijk.
Engelse
beschietingen van grote afstand sloegen gaten in het kerkgebouw en
veroorzaakten diepe scheuren in de muren. Vervolgens staken terugtrekkende
Duitse militairen de kerk in brand. Wat daarna nog van de muren overeind stond,
werd door de Engelsen op vrachtauto’s geladen en gebruikt voor de verharding
van wegen op hun vliegvelden.
Op dezelfde plaats
verrees na de oorlog een nieuwe kerk, ontworpen door de architecten ir. N. van
der Laan en W.A.J. Hansen. Op 4 oktober
1953 werd door gemeente Vlijmen de bouwvergunning verleend. Het gebouw werd
uitgevoerd in de bouwstijl van de Bossche School. Op 3 april 1954 legde pastoor
Henricus Becx (1884-1962) de eerste steen voor de nieuwbouw. Tot groot ongenoegen
van de pastoor ontbrak echter de toestemming om ook een kerktoren te bouwen.
Door bezuinigingsmaatregelen van de regering en het bisdom moest de toren
voorlopig achterwege blijven.
Foto Links: Een loden
koker, met daarin de op perkament geschreven oorkonde en van elke
VTB-vrijwilliger een cent, werden in de kerktoren ingemetseld. Collectie Nico
de Bont.
Foto Midden: De kerktoren in
aanbouw. Collectie Nico de Bont
Foto Rechts: De Vrolijke
Toren Bouwers met van links naar rechts: Nel de Bont, onbekend, onbekend, Betsie
Mostermans, Piet Boom, Cor Meesters, Cor van Baardwijk en Jo van den Oord.
Collectie Nico de Bont.
Geen kerktoren
Onder
het motto ‘Een kerk zonder toren is geen kerk’ liet pastoor Becx zijn
ongenoegen duidelijk blijken. Hij uitte zijn bezwaren aan iedereen die het maar
wilde horen. Ook de jonge kapelaan H. Speekenbrink trok zich het ontbreken van
een toren aan. Hij nam het initiatief tot de oprichting van een actiecomité dat
geld moest inzamelen onder de plaatselijke bevolking om de bouw van de toren
alsnog mogelijk te maken.
Bij
dit initiatief werden ook André van Son (1919) en Marinus Boom (1930)
betrokken. Zij waren respectievelijk hopman en vaandrig van de in 1947
opgerichte verkennersgroep Garcia-Moreno. Van Son, kassier bij de
Boerenleenbank, nam de functie van penningmeester op zich.
Op
zaterdagavond 31 januari 1953 kwam het comité voor het eerst bijeen in het
voormalige gemeentehuis. De gekozen naam was veelzeggend en klonk tegelijk
vrolijk en ambitieus: ‘De Vrolijke Torenbouwers’, afgekort V.T.B. Het
initiatief sloeg aan: tijdens de oprichtingsavond meldden zich al 25 leden,
voornamelijk leiders en leidsters van jeugdverenigingen. De naam was bedacht
door Cor van Baardwijk. Kapelaan Speekenbrink werd voorzitter en Jo van den
Oord nam de functie van secretaresse op zich.
De watersnoodramp
Een
dag na de oprichting, op 1 februari 1953, werd Nederland getroffen door de
Watersnoodramp. Grote delen van Zeeland en andere gebieden in het zuidwesten
van Nederland overstroomden. V.T.B. besloot daarom eerst geld en goederen in te zamelen
voor de getroffen bevolking.
Daarna
richtte het comité zich wee5r op het oorspronkelijke doel: de bouw van de
kerktoren. Om geld bijeen te brengen, organiseerde het tal van evenementen en
festiviteiten. Op het programma stonden onder meer oranjebals, fiets-oriëntatieritten,
rikavonden, tuinfeesten, duivenvluchten, verjaardagsacties en cabaret- en
operettevoorstellingen. Heel Nieuwkuijk raakte aldus bij de torenbouwactie
betrokken. De activiteiten brachten niet alleen geld op, maar versterkten ook
de saamhorigheid in het dorp. Het actiecomité bleef actief tot 14 november
1956, de dag waarop kapelaan Speekenbrink uit Nieuwkuijk vertrok. De actie
leverde ruim 6.000 gulden op.
De torenbouw
De
inzet van V.T.B. had indruk gemaakt op het parochiebestuur. De parochie
beschikte zelf ook ruim over financiële middelen. Bovendien was er een bijdrage
gekomen van ‘Nort den Bork’, oftewel Leonardus
van Baardwijk (1876-1953), een sober levende vrijgezel uit De Hoeve, die de
parochie bij testament een geldbedrag had nagelaten. Deze financiële
mogelijkheden boden, samen met de opbrengst van de actie, perspectief op de
bouw van de kerktoren. Het parochiebestuur besloot daarom, in overleg met het
bisdom, de toren alsnog te laten bouwen. De eerste steen van de toren kon in
1954 worden gelegd. Bij die gelegenheid werd een loden koker met een op perkament
geschreven passende tekst ingemetseld. In de koker werd ook van elke
V.T.B.-vrijwilliger een cent als symbolische daad toegevoegd.
Op
20 juni 1955 werd de nieuwe kerk door Monseigneur Mutsaerts, bisschop van
’s-Hertogenbosch, geconsacreerd. De bouw van de toren door bouwbedrijf De Bonth
van Hulten was toen vrijwel voltooid.
Op
5 juni 1955 waren de klokken al door deken L. Rooijackers gewijd. Eén klok was
geschonken door de Sint Lambertusparochie van Drunen, de andere door de
gemeente Vlijmen. De twee klokken van de oude neogotische kerk waren op 18
januari 1943 door de Duitse bezetter geroofd. Het verlichte torenuurwerk werd
door de gemeente Vlijmen geschonken.
Dankzij
de inzet van V.T.B., de steun van het parochiebestuur en de bijdragen van
verschillende schenkers kreeg de nieuwe Sint-Jan Geboortekerk uiteindelijk toch
haar toren. Wat aanvankelijk door financiële beperkingen onmogelijk leek, werd
door de gezamenlijke inspanning van de Nieuwkuijkse gemeenschap alsnog
werkelijkheid.
Bouwstijl
De
35,1 meter hoge toren is door een tussenportaal met de kerk verbonden. De
vierkante toren, met een buitenmaat van 6,5 x 6,5 meter, is opgetrokken uit
relatief lichte handvormbakstenen in wild verband, met doorgestreken voegwerk.
Dit materiaalgebruik past bij de Bossche Schoolarchitectuur uit die periode. Op
het met leien gedekte tentdak staat een gesmeed ijzeren Grieks kruis. Aan de
vier zijden bevinden zich, ter hoogte van de klokkenverdieping, vier meter
hoge, terugliggende galmgaten met rondbogen.
Door
firma Eijsbouts uit Asten werd een klokkenstoel geplaatst met drie, door het
bedrijf gegoten luidklokken. Een klok was geschonken door de Sint
Lambertusparochie uit Drunen en een door gemeente Vlijmen. Het verlichte
torenuurwerk werd vanwege het algemeen belang door de gemeente Vlijmen betaald.
Op 4 juli 1955 had Eijsbouts haar werkzaamheden met de klokken en het uurwerk
opgeleverd.
Doopkapel
Op
de begane grond van de kerktoren bevindt zich de doopkapel. De achthoekige vorm
heeft niet alleen een bouwkundige, maar ook een christelijke betekenis. Het
getal acht verwijst naar de zogenoemde achtste dag: de dag van de verrijzenis
van Christus en daarmee naar het nieuwe leven. Het doopsel symboliseert immers
de overgang naar een nieuw leven in Christus en de opname in de christelijke
gemeenschap. De achthoekige vorm is al bekend uit de vroegchristelijke
bouwkunst en bleef eeuwenlang in gebruik bij doopkapellen en doopvonten. Ook de
lager gelegen vloer herinnert aan de vroegchristelijke dooppraktijk, waarbij
dopelingen vaak door onderdompeling werden gedoopt. De doopkapel is bekroond
door een gemetseld koepelgewelf.
Bart Beaard