Het turbulente leven van een Duitse grootmoeder en haar zoektocht naar haar dierbaren

Minna in het boek ‘Minna, mijn Duitse grootmoeder’ van Dorine Winkels (1944) wilde ook niets liever dan hoop en geluk. Helaas, het liep anders. Dit verhaal gaat over een familie die getekend is door de twee wereldoorlogen, maar ook over al die andere gezinnen die dierbaren en huis en haard tijdens de Eerste en de Tweede Wereldoorlog zijn verloren. Ook destijds was er volop polarisatie, maar ook hoop en vrees, liefde, verlies, geluk en verdriet. Een verhaal om bij stil te staan. Want die oorlogen ontstonden niet van het ene op het andere moment, maar gaandeweg. De buik ervan vol of niet, de trein trekt langzaam op, raast dan voort en als de wereld hem niet stopt dan is er geen houden meer aan.

Verdwenen aan het front
“Uitbundig of uitgelaten was Minna nooit, eerder wat gereserveerd, geduldig of berustend. Ze was wel altijd toegankelijk, vaak met een zweem van een glimlach op haar gezicht”, schrijft Dorine Winkels. Haar jarenlange onderzoek naar het bewogen leven van haar oma Minna Dippe (1890-1972) heeft haar én haar lezers veel gebracht.

Het turbulente leven van deze grootmoeder, Duitse van geboorte, haar warme en liefdevolle kinder- en tienerjaren, de vaak erbarmelijke omstandigheden waarin zij haar jongvolwassen leven bij de start van de Eerste Wereldoorlog gestalte moest geven, maar ook haar sterke karakter en intelligentie zijn ongetwijfeld vormend geweest voor deze vrouw die gedurende haar volwassen jaren maar één constante had: haar dochter Elli. Dit kleine meisje was nog maar acht maanden oud toen haar vader, Minna’s geliefde man Fritz Sieck, ergens aan het front bleek te zijn verdwenen. WO-I was nauwelijks aangevangen. Vanaf die periode begon de eerste van de twee queestes van Minna, wier leven door twee wereldoorlogen en de oorlog in Indochina is bepaald.

Vermist
Pas na de niet-aflatende zoektocht van kleindochter Dorine – Doortje in het boek - is duidelijk geworden waar, wanneer en waardoor Fritz nooit meer thuis was gekomen. Winkels schetst hoe haar grootmoeder Minna alles op alles zette om hem te vinden, hoe ze zich staande hield ondanks de erbarmelijke omstandigheden. Dat doet ze met compassie, zorgvuldig en liefdevol, zonder zich te wagen aan fictie om de geschiedschrijving in te kleuren.

Het moet voor Winkels een goudmijn zijn geweest, het dagboek dat Minna gedurende het grootste deel van haar leven bijhield en waarin ze bijvoorbeeld schreef dat ze de kaart legde om contact te hebben met haar verdwenen zoon Henk en wat haar dat opleverde. Ook de vele brieven die Minna schreef aan haar eerste man Fritz tijdens WO I, aan haar tweede man Heinrich in WO II en aan haar zoon in WO II en tijdens diens deelname aan de oorlog in Indochina hebben Winkels ongetwijfeld de weg gewezen. Maar het bronnenmateriaal dat ik aantrof in Minna, mijn Duitse grootmoeder verraadt dat kleindochter Dorine haar eigen queeste had te volbrengen.

Kil en star
Gebaseerd op feitenmateriaal laat Winkels de lezer niet alleen met haar oma Minna kennismaken, maar ook met de onvoorstelbare kilte en de starheid van de Nederlandse overheid tegenover haar Duitse ingezetenen gedurende en na de Tweede Wereldoorlog. Deze houding is tekenend voor het wantrouwen van veel toenmalige ambtenaren ten overstaan van mensen – zoals Minna en haar tweede man, Heinrich Franz - die uit Duitsland waren vertrokken en zich in Nederland hadden gevestigd. Zij, evenals veel andere Duitsers, verlieten in de jaren 20 huis en haard omdat de onrust in Duitsland na de Eerste Wereldoorlog bleef aanhouden. Vanaf de jaren 30 keerden zij zich helemaal van Duitsland af, omdat de oorlogswolken steeds dreigender werden en de oorlogsretoriek ook in daden manifester werd. Mensen dus die niets met de machtshebbers te maken wilden hebben, die dachten hier veilig te zijn, want was Nederland gedurende de Eerste Wereldoorlog niet ook al neutraal gebleven?

Helaas, de harde werkelijkheid bleek gedurende en na de oorlog voor de al dan niet genaturaliseerde Duitsers een ware hel. Dat het naturalisatieproces jaren in beslag kon nemen, dat lang niet iedere Duitser er zeker van was in Nederland te kunnen blijven of er de tijd noch het geld en de gelegenheid voor had, óf te veel bezig was met het opbouwen van een (tijdelijk) nieuw leven, dat deed er bij de betrokken ambtenarij meestal niet toe. Barbertje moest hangen, zo niet linksom dan wel rechtsom. Want, Duitse inwoners in Nederland, ook die nadrukkelijk antinazi waren zoals Minna, werden direct na de oorlog in mei 1945 tot staatsvijand verklaard, waarbij al hun geld en goederen werden afgenomen en ze onder curatele van de Nederlandse staat werden gesteld. In totaal ging het om 25.000 Duitsers. Ze moesten er zelf alles aan doen om ontvijand te worden, een proces van jaren, voor Minna duurde het zelfs decennia. Voor haar zoon Henk was er na de oorlog geen weg terug naar Nederland. Hij, geboren en getogen in Nederland, maar kind van Duitse ouders die niet genaturaliseerd waren, was vanaf zijn 17verplicht de zijde van de Duitsers te ‘kiezen’ en mee te gaan vechten. Voor hem en zijn naasten, zoals zijn moeder Minna en halfzus Elli, een afgrijselijke gewaarwording met ondraaglijke materiële en immateriële consequenties. Met recht kunnen we constateren dat veel kopstukken van de nazi’s tijdens en vooral ook na de Neurenbergprocessen een stuk beter met hun wandaden zijn weggekomen. Overheden wikken en beschikken, vaak op theoretische gronden of op willekeur, een trieste constatering.

Dreigingen
Hoewel de onrust nu in eigen land, de dreigingen op tal van fronten in de wereld en de oorlog in Oekraïne ons opnieuw confronteren met het menselijk onvermogen om goed en waardig te leven, we kunnen er niet aan voorbij gaan dat de geschiedenis ons een spiegel voorhoudt. Een spiegel waarin ieder van ons kan afwegen of niet elk medemens in eerste instantie recht heeft op ons mededogen en gerechtigheid en pas daarna moet worden afgerekend op strafbare of laakbare feiten. Dorine Winkels drukt met de geschiedschrijving van haar grootmoeder de lezer opnieuw met de neus op deze feiten. Je zou maar Duitser, Rus, Oekraïner of bewoner van welk land dan ook zijn, waar na een oorlog willekeurige grenzen op de kaart zijn getrokken, waardoor je als burger van de ene op de andere dag aan de verkeerde kant van de grens blijkt te wonen.

Fascinerend, dit boek met op de achtergrond een onzinnige oorlog om machtshonger te stillen, die alleen maar verliezers en enorme verliezen kent, maar dat tegelijkertijd de kracht van vrouwen laat zien.

Tekst: Dimph Vos

Dorine Winkels: Minna mijn Duitse grootmoeder
ISBN 9 789464 375589

259 pag., € 24,50

KLIK HIER

hier

Facebook

mail