Nieuws van Gilde Sint Joris van Onsenoort en Nieuwkuijk

01 mei 2021, 7:59 • Nieuws

Gilde St Joris van Onsenoort en Nieuwkuijk

Aanstaande maandag 3 mei is er een op YouTube een uitzending waarin het rijke verenigingsleven van de Gemeente Heusden aandacht krijgt. Omdat de Gilde Sint Joris van Onsenoort en Nieuwkuijk als Gilde een cultuur historische achtergrond genieten mocht naar het idee van de programmaleiding deze gilde niet ontbreken.

Vandaar dat in dit programma -door een van de gildeleden- iets verteld zal worden over de gilde. Voor Michel Omtzigt een reden om vooraf iets over deze gilde historie te schrijven.

Historie en ontstaan van het Gilde Sint Joris van Onsenoort en Nieuwkuijk. In het grijze verleden telde Onsenoort haar Sint Jorisgilde en het is juist daarom dat ik hiervan een en ander naar voren wil brengen. In dit gedeelte wil ik graag een stukje van deze geschiedenis verhandelen, waarbij ik het rijke folkloristische verleden laat rusten. In de tijd dat Nieuwkuijk-Onsenoort nog onder het Prins-bisdom Luik behoorde, had deze gemeente al haar schuttersgilde(n). Wanneer deze ontstaan zijn valt niet met zekerheid te bepalen. Stichtingsbrieven of voorwerpen uit de stichtingstijd zijn niet meer aanwezig. In deze dagen wordt zelfs verwezen naar een bestaan van het Sint Joris gilde van vierhonderd jaar.

De stichtingsdatum zou dan gevallen zijn in 1549. Wanneer we dit stichtingsjaar eens nader bezien in het licht van die tijd en van deze streek zijn er tekenen, dat het hier nooit ver van weg zou zijn geweest. Hoewel hier tot op de dag van vandaag nog steeds twijfel over bestaat. Zowel binnen onze landsgrenzen als daarbuiten viel een grote verslapping van het geloof waar te nemen. Reeds toonde zich hier en daar tekenen van een opkomende hervormingen en wanneer we het doel vooral van dit schuttersgilde beschouwen, zullen we al snel bemerken, dat het dan ongetwijfeld daarvoor juist de geschikte tijd was. Het doel nu van het schuttersgilde was op de eerste plaats de verdediging van de Heilige Kerk en de daarbij behorende geestelijkheid. Wat was er in die tijden harder nodig dan een "keurkorps" van schuttersbroeders voor de vrijheid van de Kerk. We kunnen dan ook, gezien de bewijsstukken, met recht de stichting van dit gilde in die tijd te bezegelen. Ongetwijfeld zal de heer van Wijck van de heerlijkheid Onsenoort het zijne in natura hebben bijgedragen om dit schuttersgilde tot stand te brengen. Daarom werd zijn naam met ere vermeld in de stichtingsoorkonde en droeg het vaandel ook mede zijn wapen.

Het gilde heeft vanzelfsprekend jaren gekend van bloei en ook van val. ln het jaar 1790 was er echter een geschil ontstaan tussen de heer van de heerlijkheid Onsenoort, Bernhard Half-Wassenaar en haar drossaard, Jan Lodewijk Winkel, over een kaart of regelement van het schuttersgilde Sint Joris, die in de genoemde heerlijkheid was gevestigd. In voornoemd jaar was het zelfs zo, dat het schuttersgilde ontbonden zou zijn geworden, als de toenmalige heer, baron van Malsen zich de kwijnende schutterij niet had aangetrokken. Hij herstelde niet alleen het oude gilde, maar verrijkte het bovendien met een kaart en liet in een nieuw vaandel zijn wapen schilderen.

Tijdens een ongelukkige brand in het jaar 1746, die te Vlíjmen was ontstaan en door een geweldige stormwind werd opgezweept naar Nieuwkuijk, verbrandde aldaar driehonderd huizen en hiermee ging ook "de kaart" van het §int Joris gílde verloren. Geen van de leden was er op bedacht een nieuwe te laten maken. De gildebroeders kenden allen de inhoud van deze stukken en leverden deze mondeling over aan nieuwe leden. Dit alles ging goed tot in het jaar 179O, toen de eerder genoemde drossaard de kaart van het gilde opeiste, waarbij hij zich herriep op het plakkaat van de Hoogmogenden van 1788. U als lezer zult zich ongetwijfeld de ontsteltenis van de gildebroeders kunnen voorstellen.

Zonder deze kaart zouden ze de hun geliefkoosde uitspanning vaarwel moeten zeggen. Maar in hun beleving bezaten ze toch een zogenaamd octrooi, baron van Malsen had hun toch eenmaal een kaart geschonken. De drossard nam hier echter geen genoegen mee en verplichte hen een nieuwe kaart te laten maken en deze zou dan naar de Staten Generaal moeten worden verstuurd. Na veel heen en weer geschrijf mochten de gildebroeders eindelijk op 7 december de goedkeuring van de Hoogmogend heden ontvangen. De "nieuwe" kaart bestond uit zesentwintig artikelen. Steeds hebben de heren van de heerlijkheid Onsenoort de gildebroeders bijgestaan in hun moeilíjkheden en ieder jaar verscheen de heer van de heerlijkheid met de gildebroeders op of rond Sint Jorisdag op hun statiedag. Ook schenkingen van de heren van de heerlijkheid bleven niet achterwege. Zo was het door de vrijgevigheid van Jonkheer de La Court, de heer van de heerlijkheid, dat het gilde rond 1900 de zogenaamde koningsplaten weer terug ontving die enige jaren daarvoor uit winstbejag door het gilde waren verkocht. In het jaar 1899 herdacht het gilde haar 250-jarig bestaan. Dit had plaats op 21 april, 2e Paasdag. Dit schuttersfeest werd gevierd achter café Merkx. De toenmalige burgemeester van den Broek schonk bij deze gelegenheíd, namens het gemeentebestuur, een medaille. Deze was aan de voorzijde voorzien met het gemeentewapen van Onsenoort-Nieuwkuijk, aan de achterzijde staat gegraveerd: "Bij gelegenheid van het 250-jarig bestaan van het Sint Joris gilde 21-4-1899". Nadien raakte het gilde in verval.

Lange tijd werd er niets meer van het gilde gehoord. De laatste bezitter van de heerlijkheid Onsenoort Jhr. De la Court, was voor dan ook de laatste beschermheer geweest en genoot geen opvolging. Gedurende de oorlogsjaren 1940-1945 kon alles behouden blijven wat het gilde nog bezat. Hierna kwam het gilde wederom in opleving, hetgeen tot de dag van vandaag nog steeds voortduurt. Rond het naamfeest van Sint Joris in het jaar 1949 hield de deken van de Brabantse gilden, de heer J. v.d. Mortel, een lezing over het gildewezen en wakkerde hiermede de oude leden aan wederom actief naar buiten te treden, waaraan gevolg werd gegeven.

Het ledenaantal breidde zich uit en er werd een wederom een schutsboom geplaatst, ook zou vanaf dat moment de zittende burgemeester optreden als beschermheer. De naam Onsenoort is echter verdwenen en heeft plaatsgemaakt voor Nieuwkuijk. Vanaf die tijd is de naam van het gilde dan ook: "Gilde Sint Joris van Onsenoort en Nieuwkuijk" een naam die tot heden gebezigd blijft.