Historisch Heusden: Buurtschap ‘Op de Wolput’, Vlijmen

De straat maakt deel uit van de historische verbindingsweg die op de kadastrale kaart van 1811–1831 wordt aangeduid als de ‘Langstraatweg van Waalwijk naar ’s-Bosch’. De straat Wolput behelst het gedeelte tussen de vroegere gemeentegrens met Nieuwkuijk & Onsenoort en de kruising van De Akker, Karrestraat en Korte Heistraat (nu Vlaemsche Hoeve). Aan de zuidzijde grensde De Wolput van oudsher aan een uitgestrekt heideveld, waarvan de veldnamen Lage Heide, Middel Heide en Hooge Heide getuigen. Aan de noordzijde sloot de straat aan op het landbouwgebied dat bekend stond als ‘De Naakten Hoek’.

De naam Wolput
Vroeger sprak en schreef men ‘Op de Wolput’. In het Schepenprotokol van Heusden uit het jaar 1574 staat ‘opten Wolleput’ als de oudste vermelding. Over de oorsprong van de naam Wolput bestaat geen eenduidige verklaring. De meest genoemde verklaring is dat Wolput letterlijk verwijst naar een put of waterplaats waar schapenwol werd gewassen. De schapenhouderij speelde eeuwenlang een belangrijke rol op de Vlijmense heide. Nadat de schapen waren geschoren, moest de wol eerst grondig worden gereinigd voordat deze verder kon worden verwerkt. Een plek waar dit wassen plaatsvond, kan daarom de naam Wolput hebben gekregen. Een andere mogelijke verklaring komt uit een cijnsboek van de parochie Vlijmen uit 1689. Daarin wordt, terugverwijzend naar een situatie rond 1581, gesproken over ‘de Wolvenput’. Het is denkbaar dat deze naam in de loop der tijd verbasterde tot Wolput.

Ontginning van het gebied
In de tweede helft van de negentiende eeuw begon de geleidelijke ontginning van het heidegebied. Kerkelijke instellingen en particuliere grondeigenaren verkochten percelen, die vervolgens werden bebouwd. Het landbouwgebied ‘De Naakten Hoek’ werd al vanaf de 13e eeuw ontgonnen voor de turfwinning. De Wolput ontwikkelde zich hierdoor van een eenvoudige weg door heidegebied naar een straat met een lintvormig patroon met kortgevelboerderijen, woningen en bedrijven. De hoge zandgrond, waarop De Wolput ligt, slingert ten opzichte van de percelen, die verkaveld zijn in noord-noordwestelijk richting. De boerderijen en woningen staan vanwege die schuin liggende percelen ‘zigzaggend’, wat zaagtandbebouwing wordt genoemd. In 1986 is de bouw van de bibliotheek in de bouwstijl van het Structuralisme gerealiseerd. De plaatsing van de uitspringende en repeterende betonnen steunberen in de lange zijgevels, refereren aan ‘Wolputs Lint’.

Foto Links: Schoppen-Zeven, gezien vanaf de Wolput. Links de Achterstraat, rechts het vervolg van de Wolput. De opname is in 1920 gemaakt op de locatie waar nu de afslag naar de Schweitzertunnel ligt. Collectie Nico de Bonth.
Foto Midden: Aan de linkerzijde De Wolput in 1920. In het midden het Eiland met aan de rechterzijde het pad naar nu Burgemeester van der Venstraat. Geheel rechts monument Wolput 35. Collectie Nico de Bonth.
Foto Rechts: De paardenkeuring ca. 1950 op het Marktveld. Linksachter de leerlooierij van Van Wagenberg-Festen. Rechts de villa van familie J. van Wagenberg-IJzermans. Collectie Nico de Bonth

Hopteelt
Het landbouwgebied ‘De Naakten hoek’ werd op het einde van de negentiende eeuw en tot omstreeks 1920 gebruikt voor de hopteelt. Hop werd door bierbrouwerijen gebruikt als smaakmaker. De teelt werd gekenmerkt door de wel vier meter hoge hopstaken met draden. Hieraan groeiden ranken die wel zes tot acht meter werden.  Na het oogsten van de ranken en het plukken van de hopbellen werden deze gedroogd in zogenaamde hopeesten. De laatste hopeest, van de kinderen Van Falier, stond op Wolput 28 en werd ‘Den Boet’ genoemd. Daarna volgde de teelt van groenten en zachtfruit. Eind jaren dertig werd geprobeerd de hopteelt nieuw leven in te blazen. Dat gebeurde samen met Josef Hirnheimer, een gevluchte Jood uit Tsjechië. Helaas werd hij door de bezetter opgepakt en in Sobibor vermoord. In 2019 werd vóór zijn toenmalige kostwoning, Wolput 12, een Stolperstein gelegd.   

Bedrijvigheid In de eerste helft van de twintigste eeuw kreeg De Wolput steeds meer betekenis als economische as van Vlijmen en kreeg een eigen identiteit naast het oude dorpscentrum van Vlijmen. ‘Op de Wolput’ vestigden zich grotere bedrijven, als: Mommersteeg (zaadhandel); Van Wagenberg-Festen (leerlooierij); Van Wagenberg–Van Beurden (mandenmakerij); Van Iersel–Van Buul (mandenmakerij); Van de Ven-Hendricks (koekfabriek); Verboord Bouwbedrijf. Maar ook zelfstandige ambachtsbedrijven als touwslagerij Van Buul, smederij Vranken-Diepstraten, koperslager-loodgieter Schoonen en klompenmaker Van de Pol. Door deze bedrijvigheid verrezen er enkele monumentale villa's van vooraanstaande ondernemers, die de economische groei en welvaart van het gebied weerspiegelden.

Herinneringen
Sommige plaatsen en namen leven voort in de herinnering:
Schoppen-Zeven (De Spie) Dit gebied liep vanaf de Zichtstraat (nu Looiersteeg) langs het Marktveld tot aan de samenkomst van de Wolput en de Achterstraat. Het was een herkenbaar stukje Vlijmen dat door de jaren heen sterk veranderde. Door de aanleg van de aansluiting op de Schweitzertunnel werd het gebied kleiner. De herkomst van de naam is onzeker. Mogelijk verwijst deze naar het kaartspel, waarbij schoppen met ongeluk wordt verbonden en de zeven met vervlogen hoop. Ook kan de naam verband houden met de tramongelukken die hier plaatsvonden, waar de rails schuin de weg kruisten.

Marktveld Waar nu apotheek Het Quadraat staat, lag tot omstreeks 1960 het Marktveld: een terrein van zand en gras, omringd door bomen. Het was een belangrijke ontmoetingsplek. Hier stond de schutsboom waar de Vlijmense schutterijen hun koning schoten. Na de hopoogst vond er in oktober de kermis plaats en ook circussen sloegen er hun tenten op. In oude documenten werd het gebied aangeduid als ‘Dorpsghemeijnte ten Wolputte’. Aan de rand stond het brandhuisje met de brandspuiten. Verder vonden er paardenkeuringen, Oranjefeesten en voetbalwedstrijden van buurtclub Victoria (1932-1940) plaats. Op de hoek Wolput/Zichtstraat stond een café met een halteplaats voor de stoomtram.

Eiland Eiland is de plek waar de Heistraat (nu Burgemeester van de Venstraat) zich splitste en aansloot op de Wolput. Het huidige pand op deze plaats dateert 1883.

Lomp-ènd Bij café De Blauwen Engel (D’n Engel) lag het gebied dat carnavalesk bekend stond als Lomp-ènd. Hier woonde kroniekschrijver Piet van Oijen (1882-1962). Met zijn geheugenboek vol Vlijmense verhalen, bijnamen en gebeurtenissen legde hij een belangrijk deel van de dorpsgeschiedenis vast. Volgens zijn laatste wens werd hij met carnavalseer begraven.

Wegkruis Dit kruis werd geplaatst op 18 januari 1935. Het initiatief kwam van Piet van Buul (1870-1936), naar aanleiding van meerdere overlijdens binnen zijn gezin.

Bart Beaard