Historisch Heusden De Romeinse nederzetting te Heesbeen

Het aardewerkmateriaal is zeer gevarieerd en veel stukken zijn voorzien van fraaie versieringsmotieven. Het gevonden bouwmateriaal bestaande uit Romeinse dakpannen, tegels en natuursteen interpreteren de aard van de bewoning. Het is vrijwel zeker, dat op dit strategisch punt aan de rivier Het Oude Maasje een Romeinse sterkte gestaan heeft. Dank zij de bereidwillige medewerking van de eigenaar van het perceel, was een meer uitgebreid onderzoek mogelijk gemaakt.’  In Heesbeen zijn opvallend veel artefacten of archeologische vondsten uit de Romeinse tijd gevonden. Het gaat niet om één spectaculaire vondst, maar om een reeks aanwijzingen dat hier in de Romeinse periode sprake was van menselijke activiteit. Vondsten zoals bouwmateriaal en aardewerk wijzen op een versterkte nederzetting of wachtpost voor de militaire bewaking van de scheepvaart en/of een oversteekplaats of brug. Heesbeen maakte deel uit van een bredere zone in Brabant waar de Romeinse aanwezigheid voornamelijk landelijk en verspreid was.

Vondsten
Na het bodemonderzoek door H. Voogd in 1953 zijn in en rond Heesbeen diverse bewoningssporen aangetroffen die dateren uit de Romeinse tijd en de Vroege Middeleeuwen. Deze sporen zijn gevonden door of met hulp van: Beroepsarcheologen van het R.O.B. (Rijksdienst voor Oudheidkundig Bodemonderzoek); Amateurarcheologen; Metaaldetectorzoekers en wichelroedelopers; Onderwaterduikers; Lokale bewoners.

Wegenbouwbedrijf Vissers uit Drunen was in 1994 het bedrijf, dat verantwoordelijk was voor de aanleg van de oprit naar de nieuwe Heusdense Maasbrug. Tijdens de werkzaamheden kreeg medewerker en amateurarcheoloog Gerard Pelders de gelegenheid om archeologisch onderzoek te doen, waarbij hij talrijke artefacten heeft gevonden.

Vindplaatsen
De belangrijkste Romeinse vondsten in Heesbeen vonden plaats op de volgende locaties:

1. De dorpskern van Heesbeen, met name op het hoger gelegen gebied langs de Grotestraat bij de NH-kerk. Dit gebied ligt op een kunstmatige verhoging (terp) en was waarschijnlijk de locatie van een hoofdnederzetting. Dit past bij een Romeinse plattelandsnederzetting (vicus of boerenerfcomplex).

2. Een veld ten zuiden van de NH-kerk. Dit is een van de best gedocumenteerde vindplaatsen. In 1978 hebben enthousiaste amateurarcheologen en vrijwilligers, onder leiding van Wil Dijkstra en Bart van Gestel, hier actief gezocht naar Romeinse artefacten. In het gebied ten westen van de provinciale verkeersweg en ten zuiden van de kerk zijn toen twee sleuven gegraven van 8x3 meter. Daarbij werden onder meer verspreid aardewerk en bouwmateriaal aangetroffen. Ook zijn duigen van een houten drinkwaterput gevonden.

3. De oeverwallen van Het Oude Maasje, de hoger gelegen en beter bewoonbare gronden langs het water. Langs deze rivier (lokaal ook wel bekend als de Romeinse Maas) zijn sporen van bewoning uit de Romeinse tijd gevonden. De nederzetting lag vermoedelijk bewust aan het water, dat diende als levensader voor transport, watervoorziening, landbouw en bevoorrading. Duikers van de Archeologische Onderwaterwerkgroep ‘Onsenoort’ en duikteam ‘Gloria Maris’ uit ’s-Hertogenbosch hebben, onder leiding van C. Tijbosch, in het Heesbeense deel van Het Oude Maasje verkennend onderzoek uitgevoerd. Daarbij zijn veel, vooral kleine artefacten opgedoken.

4. Het gebied ten westen van het dorp, waaronder locaties zoals ’t Slot.

Romeinse vondsten
Zowel beroeps- als amateurarcheologen hebben diverse vondsten gedaan die een goed beeld geven van de aanwezigheid van Romeinen in het gebied. Zo is er Romeins aardewerk aangetroffen, dat omstreeks 1800 jaar oud is, waaronder terra sigillata, een fijn roodbruin glanzend serviesgoed met stempels, en terra nigra, dat juist donkergrijs van kleur is. Daarnaast zijn er munten van zilver en brons gevonden uit de periode 250-300 na Chr., evenals verschillende gereedschappen en luxevoorwerpen, zoals mantel- en haarspelden en draaginsignes.

Ook bouwmaterialen maken deel uit van de vondsten. Er zijn dakpannen (tegulae en imbrices) en tegels ontdekt die zijn voorzien van een stempel van een Romeins legeronderdeel uit Nijmegen. Imbrices zijn halfronde, enigszins taps toelopende dakpannen die de naden tussen de platte tegulae afdekken. Verder zijn er resten van wandpleistering gevonden, wat wijst op afgewerkte gebouwen, evenals de overblijfselen van een houten drinkwaterput en tufstenen deurposten.

Mogelijke Romeinse functie
Er wordt verondersteld dat Heesbeen mogelijk een Romeinse nederzetting of zelfs een versterkte locatie aan Het Oude Maasje is geweest. Naar schatting had Het Oude Maasje destijds een breedte van circa 60 tot 80 meter. Hoewel dit niet onomstotelijk is aangetoond, maakt de combinatie van bouwmaterialen en gebruiksvoorwerpen het aannemelijk dat hier sprake was van meer dan slechts een tijdelijke kampplaats.

ARCHIS Gecertificeerde archeologische bureaus hebben in het gebied inventariserend bureauonderzoek uitgevoerd. De bijbehorende rapporten zijn opgenomen in ARCHIS, het landelijke archeologische informatiesysteem van het RCE (Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed). In 1998 heeft archeologisch bureau RAAP nog een rapport opgesteld over het perceel Grotestraat 31.

Waar zijn de vondsten gebleven?
De vondsten zijn minder spectaculair dan vaak wordt verwacht. Er zijn geen grote museumstukken aangetroffen, zoals beelden, goudschatten of monumentale funderingen. Het merendeel bestaat uit fragmenten en alledaagse gebruiksvoorwerpen. Deze vondsten zijn ondergebracht in verschillende depots, waaronder het depot van het Archeologisch Museum en het depot van het Rijksmuseum van Oudheden, beide in Leiden, en het Provinciaal Archeologisch Depot in ’s-Hertogenbosch. Daarnaast zijn veel vondsten versnipperd terecht gekomen en bevinden zich in particuliere verzamelingen bij bewoners van Heesbeen en bij amateurarcheologen. Door deze versnippering is er nooit een volledig overzicht ontstaan van de archeologische vondsten in dit dorp. Geen van de afzonderlijke collecties is dan ook representatief voor het totale vondstmateriaal uit het gebied.

Rijksmonument
Door de ruilverkaveling Heusden-Vlijmen in de jaren ’60 van de vorige eeuw, en de daarmee gepaard gaande afgravingen, herindeling van percelen en de aanleg van wegen en waterlopen, is het oorspronkelijke landschap grotendeels verdwenen. Alleen het gebied ten zuiden van de NH-kerk is hiervan nog behouden gebleven. Volgens de Archeologische Verwachtingskaart heeft dit gebied een zeer hoge archeologische waarde. Om die reden is het op 27 januari 1981 aangewezen als Rijksmonument (nummer 45553), kadastraal bekend als Heusden, sectie F, percelen 1108, 1316 en 1317. Dit houdt in dat, conform de Wet van Malta, op deze percelen geen bodemverstoringen meer mogen plaatsvinden, zodat archeologische resten ‘in situ’ behouden blijven.

Bart Beaard