Historisch Heusden 'De Waterpoort en Veerpoort in Heusden'

Deze vesting werd al snel uitgebreid met waterwerken en een donjon (hoofdtoren). In 1318 verkreeg Heusden stadsrechten. Het kasteel was aanvankelijk eigendom van de hertogen van Brabant en kwam in 1357 in handen van de graven van Holland. Aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog (1568–1648) werd Heusden bezet door de Spanjaarden. Na de Pacificatie van Gent koos de bevolking in 1577 de zijde van Willem van Oranje en daarmee van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De bestaande stadsmuren bleken toen ontoereikend als verdedigingswerk. Willem liet de strategische ligging van de stad aan de Maas versterken en gaf opdracht tot de aanleg van nieuwe vestingwerken. In 1579 begon men met het graven van grachten en de bouw van bastions, wallen en ravelijnen. In 1597 waren de werkzaamheden voltooid. De Waterpoort was één van de vier stadspoorten.

Stadsmuur
Johanna van Brabant (1322-1406) liet tussen 1325 en 1350 rondom Heusden een 7 tot 8 meter hoge vestingmuur bouwen met stadspoorten en rondelen. Ook gaf zij opdracht tot het graven van de stadsgracht, de Demer. In 1481 werd de meander in de Maas bij Nederhemert afgesneden, waardoor Heusden aan de zogenoemde ‘Doode Maas’ kwam te liggen. In het verlengde van de straat Waterpoort bevond zich in de vestingmuur een doorgang naar de veerstoep voor het voetveer naar Nederhemert over de Doode Maas. De Waterpoort stond op de aan het water grenzende vestingmuur en was één van de vier stadspoorten. De zeven tot acht meter hoge vestingmuur was voorzien ca. twee meter hoge kantelen en aan de binnenzijde van een houten weergang. Soldaten konden daarover lopen om de omgeving in de gaten houden. Rondelen zijn half uit de stadsmuur gebouwde muurtorens ter dekking van de flanken en om een aanvaller de lust te benemen de stad te naderen, b.v. met springstof. Het dak ontbreekt, omdat de rondelen bedekt waren met aarde. Daardoor vlogen deze rondelen minder snel in brand. 

Bastion
Vanaf 1581 werd in het verlengde van de straat Waterpoort een stenen bastion tegen de vestingmuur aangebouwd. Dit bastion kreeg de bijnaam ‘Het Halve Maantje’. Ook hierin bevond zich een tunnel met valdeuren naar de veerstoep. Het bastion had twee facen (schuine zijden) en twee korte flanken tussen muur en face. De Doode Maas werd als gracht opgenomen in de buitenste linie van de vesting.

Op kaarten van Jacob van Deventer (1545), Marcus Zuerius van Boxhorn (1632), Johan Blaeu (1649), Isaac Tirion (1731) en Jan Hartig (1743) is het bastion met een poortgebouw aangegeven. Dit poortgebouw stond op een bakstenen fundament in een zandtalud achter de stadsmuur. Dankzij deze versterkingen kreeg Heusden de reputatie van een ‘onneembare’ stad. Rond 1700 werd onder leiding van Menno van Coehoorn de Zuiderwaterlinie aangelegd. Later bij de aanleg van de Stelling van Heusden in 1860, had het bastion aan de noordzijde — ook wel de ‘natte kant van Heusden’ genoemd — geen functie. Beide linies waren gericht op verdediging vanuit het zuiden.

De vesting buiten gebruik
Bij Koninklijk Besluit van 1821 werden de vestingwerken ontmanteld. De wallen van Heusden werden voor vijftig jaar verpacht door Domeinen. Rond 1840 werd het poortgebouw, met uitzondering van het fundament gesloopt en met zand afgedekt. Tot aan de restauratie in de jaren zeventig waren de wandelpaden van en naar het bastion Waterpoort onverhard of met grind bedekt. Op de wal stonden veel iepen. Er bevond zich een stenen trap met smeedijzeren leuning, die toegang gaf tot de wal naar het bastion en verder naar de aanlegplaats van het veer naar Nederhemert. Daar was ook de bel voor het voetveer naar Nederhemert-Zuid.

De IJstent
In 1888 plaatste sociëteit ‘De Buitensociëteit’ op de wal bij het bastion een houten gebouw met bijbehorende tuin, bekend als ‘De IJstent’. Het diende voor wandelaars, vergaderingen en feestelijke bijeenkomsten, maar was overdag vooral een ontmoetingsplaats voor ouderen. In deze periode werd het bastion algemeen aangeduid als ‘het Halve Maantje’. In 1929 werd de vereniging ontbonden en het gebouw publiek verkocht. De iepen op de wal werden kort na de Tweede Wereldoorlog gerooid vanwege de iepziekte en vervangen door eiken.

Veerpoort
Het huidige poortgebouw, de Veerpoort, werd in 1974 als reconstructie gebouwd op het oorspronkelijke fundament van de Waterpoort, dat nog in de wal aanwezig was. Architect Ab Peetoom ontwierp het bovenstuk, dat het huidige aanzicht bepaalt. Het peil van de Veerpoort werd gelijkgetrokken met dat van de straat Waterpoort, zodat de wal niet als een dijk oogt, maar visueel een goede afsluiting vormt. Hiervoor werd een doorsnijding in het fundament gemaakt.

Aan de achterzijde werd in 1991 een gevelsteen geplaatst met de tekst ‘DE VEERPOORT – SLANTS STERCKTE’, ontworpen en vervaardigd door stadsrestaurateur René van Boxtel.

De bovenruimte van de Veerpoort werd aanvankelijk als woning verhuurd, later als atelier aan kunstschilder Henri Bol (1945-2000). De familie Bol huurde de ruimte tot circa 2005; daarna kreeg De Heemtuin er de beschikking over. Sinds 2011 is de ruimte in gebruik bij het Blasiusgilde.

Provinciale Waterstaat
Kort na de oplevering van de Veerpoort werd het gemeentebestuur door de provincie berispt omdat de vestingwal in de Veerpoort was verlaagd. De nieuwe Veerpoort werd als ‘eerste waterkering’ essentieel geacht voor de veiligheid. Later zijn in de tunnel, die door de flankmuur van het bastion naar de vroegere veerstoep loopt, vloedschuiven aangebracht. Het ontwerp werd door GRONTMIJ gemaakt.

Schutsbomen
De Veerpoort en het bastion vormen tegenwoordig de thuisbasis van het in 1843 opgerichte Sint-Blasiusgilde. Na veertien jaar gemeentelijke procedures kreeg de vereniging vergunning voor het plaatsen van schutsbomen. Dit besluit leidde tot discussie binnen de gemeenschap. Op zondag 7 oktober 2012 vond voor het eerst het Burgerkoningschieten plaats op de zeventien meter hoge schutsbomen.

Bart Beaard