Historisch Heusden: Leo Schweitzer, burgemeester van Vlijmen

Een nieuwe Aflevering van Historisch Heusden geschreven door Bart Beaard en deze keer gaat het in deel 253 van Historisch Heusden over Leo Schweitzer, burgemeester van Vlijmen. Nadat burgemeester J.H.W.A. Hoefnagel op 51-jarige leeftijd op 15 december 1961 overleed, werd het burgemeesterschap van de gemeente Vlijmen tijdelijk waargenomen door de Drunense burgemeester mr. H. Stieger. Op 7 juli 1962 werd Leo (L.M.N.) Schweitzer benoemd tot burgemeester van Vlijmen.

Leo Schweitzer werd op 7 februari 1912 geboren in Heerlen. Na zijn rechtenstudie aan de Katholieke Universiteit Nijmegen vestigde hij zich als advocaat in Enschede, waar hij een eigen kantoor begon. Daarnaast trad hij op als advocaat en procureur voor de gemeente Enschede.

Schweitzer was politiek actief voor de Katholieke Volkspartij (KVP). Vanaf 1946 maakte hij deel uit van de Enschedese gemeenteraad, waar hij tevens fractievoorzitter van de KVP was. In 1954 werd hij benoemd tot wethouder met onder meer de portefeuilles Volkshuisvesting en Economische Zaken.

Op 22 april 1939 trad hij in Breda in het huwelijk met mejuffrouw E.M. Slobbe. Uit dit huwelijk werden vijf kinderen geboren.

Benoeming
De benoeming tot burgemeester van Vlijmen betekende voor Leo Schweitzer een logische vervolgstap in zijn bestuurlijke loopbaan. Een bijkomend voordeel was dat Vlijmen, vergeleken met Enschede, dichter bij Heerlen lag, waar zijn familie woonde, en bij Breda, de woonplaats van zijn schoonfamilie. De gemeente kreeg een burgemeester met ruime bestuurlijke ervaring op het gebied van stedelijke ontwikkeling, volkshuisvesting en economische zaken. Vlijmen bevond zich in die jaren in een periode van ingrijpende veranderingen. De traditionele nijverheid, zoals de mandenmakerijen, leerlooierijen, bierbrouwerijen en koekfabrieken, was grotendeels verdwenen, waardoor de werkgelegenheid onder druk kwam te staan. Tevens groeide de gemeente sterk en ontwikkelde zij zich steeds meer tot een woongemeente voor forensen, met name voor 's-Hertogenbosch. Hoewel Vlijmen historisch deel uitmaakte van de Langstraat, verschoof de economische en maatschappelijke oriëntatie steeds sterker naar de Brabantse hoofdstad en werd de gemeente steeds sterker georiënteerd op het Stadsgewest 's-Hertogenbosch, waarvan Schweitzer tevens bestuurslid was.

Hartplan
In 1964 presenteerde burgemeester Schweitzer zijn meest ambitieuze toekomstvisie: het zogenoemde Hartplan. Volgens hem was het ontbreken van een herkenbaar centrum één van de grootste problemen van de gemeente. Vlijmen bestond uit verschillende dorpskernen – Vlijmen-dorp, De Vliedberg, Nieuwkuijk en Haarsteeg – die planologisch en sociaal nog onvoldoende een eenheid vormden. Door de aanleg van een nieuw centrum, een gezamenlijk ‘hart’, moest de gemeente uitgroeien tot één samenhangend geheel.

In december 1965 stemde de gemeenteraad in met het Hartplan, dat was ontworpen door stedenbouwkundige ir. J.J. Margry uit Breda in samenwerking met het bureau van prof. ir. S.J. van Embden uit Delft. Gedeputeerde Staten wezen het plan echter aanvankelijk af, voornamelijk vanwege de hoge kosten. De gemeente ging daarop in beroep bij de Kroon die, na vijf jaren, op 9 maart 1970 uiteindelijk groenlicht gaf. In dat jaar werd ook begonnen met de uitbreiding De Vijf Hoeven. Het nieuwe centrum was gepland tussen Vlijmen en Nieuwkuijk, langs de oude provinciale weg, ter hoogte van het Marktveld-Wolput. De planners gingen uit van een groei tot circa 25.000 inwoners in 1985.

Het centrum zou via de Priemsteeg rechtstreeks worden verbonden met Haarsteeg en via een tunnel onder de nieuwe Langstraatweg en de spoorlijn aansluiten op De Vliedberg. Behalve een nieuw gemeentehuis waren onder meer een dorpsplein van 9000 m2, een cultureel centrum, een openbare leeszaal en bibliotheek, 15 winkeleenheden en andere openbare voorzieningen voorzien.

Met het Hartplan wilde Schweitzer meer bereiken dan alleen nieuwbouw. Zijn streven was een moderne gemeente te creëren met een eigen identiteit en een herkenbaar bestuurlijk en maatschappelijk centrum. Het plan paste in de optimistische ruimtelijke ordening van de jaren zestig, waarin schaalvergroting, groei en planmatige stadsontwikkeling als de toekomst werden gezien. Hoewel onderdelen later anders zijn uitgevoerd dan oorspronkelijk gedacht, heeft het Hartplan de ruimtelijke ontwikkeling van Vlijmen blijvend beïnvloed.

Einde Hartplan
De raadsbeslissing van 30 augustus 1982 betekende feitelijk het einde voor het Hartplan. Inmiddels was J. van Greunsven burgemeester. De gemeenteraad besloot naast het in 1870 gebouwde oude raadhuis aan de Julianastraat een nieuw gemeentehuis te realiseren. Dit gemeentehuis werd op 22 april 1988 officieel geopend. Aan de voorbereiding van het Hartplan waren inmiddels aanzienlijke bedragen besteed. Er waren plannen ontwikkeld, gronden en panden aangekocht en verschillende winkeliers uitgekocht om uitvoering mogelijk te maken.

Een groot deel van het beoogde hartgebied kreeg uiteindelijk een andere invulling. Hier verrezen onder meer zwembad Die Heygrave (1977), de bibliotheek (1985), de voormalige RABO-bank, tegenwoordig Apotheek Quadraat (1988), appartementencomplex Langstaete (1995), gezondheidscentrum De Statie (2000), de brandweerkazerne (2003) en de nieuwe straten De Statie, De Box, De Klok en de Tunnelweg (2004), waarin de in 1976 aangelegde Schweitzertunnel werd opgenomen.

Jumelage
In 1965 ging de gemeente Vlijmen onder burgemeester Schweitzer een jumelage aan met de Belgische gemeente Lochristi (Oost-Vlaanderen). Het doel was, zoals bij veel gemeenten in die tijd, het bevorderen van de Europese samenwerking en de onderlinge verstandhouding na de Tweede Wereldoorlog. Na de eerste officiële bezoeken werden de contacten verder uitgebreid. In 1969 trad in Lochristi een nieuwe gemeenteraad aan die minder voelde voor internationale uitwisselingen. Een jaar later besloot het gemeentebestuur van Lochristi de samenwerking te beëindigen. Schweitzer bleef zich desondanks inzetten voor internationale contacten. Al in mei 1969 bezocht hij met een kleine delegatie de Duitse plaats Idstein. Op 9 september van dat jaar maakte hij bekend dat beide gemeenten wilden toewerken naar een jumelage, een formele vriendschapsband tussen Vlijmen en Idstein. Op 10 juni 1972 ondertekenden burgemeester L. Schweitzer en zijn ambtsgenoot W. Schreier het vriendschapsverdrag. De jumelage tussen Vlijmen en Idstein groeide uit tot een duurzame en levendige vriendschapsband. Gedurende veertig jaar brachten bestuurders, inwoners en verenigingen van beide gemeenten talrijke bezoeken aan elkaar, te voet, per fiets, met de auto en per touringcar. Na de gemeentelijke herindeling van 1997 werd de jumelage voortgezet door de gemeente Heusden. Op 29 september 2012 werd de officiële vriendschapsband beëindigd. Als blijk van waardering voor de veertig jaar durende samenwerking kende de gemeente Heusden bij die gelegenheid de Erepenning van de gemeente toe aan de Stadt Idstein.

Karakterisering en afscheid
Schweitzer stond bekend als een zorgvuldig, toegankelijk, kritisch en praktisch bestuurder. Ook tegenover de gemeenteraad stelde hij zich kritisch op. Een sprekend voorbeeld daarvan was zijn constatering dat Vlijmen in 1970 nog steeds geen gemeentelijk oorlogsmonument bezat. In zijn nieuwjaarstoespraak van 1970 zei hij:

‘Tot slot nog een algemene opmerking. Dit jaar wordt in Nederland en de hele wereld het feit herdacht, dat de Tweede Wereldoorlog, die dood en/of onnoemelijk leed over vele miljoenen bracht, eindigde. Daar Vlijmen nog steeds een monument mist ter nagedachtenis van de gevallenen uit onze eigen gemeente, krijgt u in deze vergadering nog een voorstel tot het stichten van een dergelijk monument. Een ontwerp van mevrouw Wilma Bruning-Haffmans uit Cuijk wordt getoond.’ De ontwerpster van het bronzen monument is geïnspireerd door het bijbelverhaal van de Barmhartige Samaritaan. Op 4 mei 1970 onthulde Schweitzer het monument. Daarmee ging een lang gekoesterde wens van zowel het gemeentebestuur als de bevolking in vervulling.

Na bijna vijftien jaar burgemeesterschap nam Schweitzer op 1 maart 1977 afscheid van de gemeente Vlijmen. Na een drukbezochte en indrukwekkende afscheidsreceptie ging hij met pensioen. Onder zijn leiding ontwikkelde Vlijmen zich van een traditioneel Langstraats dorp tot een moderne woongemeente met een duidelijke toekomstvisie. Hoewel niet al zijn plannen werden verwezenlijkt, heeft Schweitzer een blijvende stempel gedrukt op de ruimtelijke en bestuurlijke ontwikkeling van de gemeente. Hij overleed op 24 januari 1990 in 's-Hertogenbosch.