Historisch Heusden: Minister Brinkman† viert de restauratie van Heusden

Een nieuwe Aflevering van Historisch Heusden geschreven door Bart Beaard en deze keer gaat het in deel 256 van Historisch Heusden over 'Minister Brinkman† viert de restauratie van Heusden'. Het overlijden van oud-minister Elco Brinkman op 78-jarige leeftijd, op 31 augustus jl., herinnert aan een bijzonder moment in de geschiedenis van Heusden. Op 9 juni 1983 bracht de toenmalige minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur een bezoek aan de vestingstad.

Samen met zijn echtgenote werd hij ontvangen door burgemeester Han ter Laak en medewerkers die jarenlang bij de stadsrestauratie betrokken waren. Bij de maquette van Heusden kreeg Brinkman uitleg over het omvangrijke restauratieproject. Vervolgens onthulde hij bij het ravelijn aan de Wijkse Poort een gedenksteen ter gelegenheid van de officiële afsluiting van de stadsrestauratie. Het bezoek had een feestelijk karakter, maar achter de schermen speelde een ernstig probleem: de kosten van de restauratie waren inmiddels ver boven de financiële mogelijkheden van de gemeente uitgestegen.

Een ambitieus plan
In 1965 werd door de gemeenteraad het besluit genomen om Heusden ingrijpend te restaureren. De historische stadsplattegrond van Joan Blaeu uit 1649 vormde daarbij een belangrijk uitgangspunt. Het doel was niet alleen bestaande monumenten op te knappen, maar het historische karakter van de vestingstad zoveel mogelijk terug te brengen. Onder burgemeester Gerard Scholten, stads- en restauratiearchitect Ab Peetoom en hoofd Stadsontwikkeling en Restauratie Chris Lith werd het restauratieplan vanaf 9 mei 1968 voortvarend uitgevoerd. Ook architect C.J. Bardet, districtshoofd van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg in Zuid-West, was nauw betrokken. De aanpak was grootschalig. Niet alleen monumentale gebouwen werden gerestaureerd, maar ook straten, pleinen, wallen, grachten, de stadshaven, de vestingwerken werden aangepakt en er kwam ook jachthaven De Wiel bij de Oudheusdense poort. Waar historische bebouwing verdwenen was, kwamen zogenoemde ‘invulwoningen’. De gemeente kocht veel verkrotte woningen aan, liet deze restaureren en verkocht ze daarna aan particulieren. Bij de restauratiewerkzaamheden werd bovendien zoveel mogelijk gebruikgemaakt van oude bouwmaterialen. Daarmee werd geprobeerd de vestingstad weer het aanzien te geven dat zij volgens historische bronnen en afbeeldingen had gehad. De restauratie van Heusden groeide zo uit tot een omvangrijk en landelijk bekend project en verkreeg daarmee op 21 augustus 1972 de status van Rijksmonument en Beschermd Stadsgezicht. In 1980 ontving zij de ‘Europa Nostra’, de hoogste Europese onderscheiding op het gebied van restauraties. Maar dat succes had ook een keerzijde: de rekening liep steeds verder op.

Een feestelijke afsluiting met een financiële kater
Toen minister Brinkman in juni 1983 naar Heusden kwam, was de stadsrestauratie officieel vrijwel voltooid. Zijn aanwezigheid onderstreepte het nationale belang dat aan het project werd gehecht. Brinkman was als minister verantwoordelijk voor het beleid op het gebied van cultuur en monumentenzorg. Zijn bezoek stond echter niet uitsluitend in het teken van feestelijkheden. De gemeente kampte met een aanzienlijk financieel tekort. De restauratie was in de loop der jaren veel duurder geworden dan oorspronkelijk was voorzien. Bovendien vielen niet alle uitgaven rechtstreeks onder de verantwoordelijkheid van het Ministerie van Monumentenzorg. Ook andere ministeries en overheden waren bij onderdelen van het project betrokken.

Tijdens zijn bezoek deed Brinkman een toezegging van zeven miljoen gulden. Daarmee was het financiële probleem echter nog niet definitief opgelost. De discussie over de vraag wie voor het resterende tekort moest opdraaien, zou nog jaren voortduren. De kwestie raakte aan een fundamenteel probleem: Heusden was een kleine gemeente, maar had met zijn historische vesting een monument van nationaal belang binnen de gemeentegrenzen. De vraag was dan ook in hoeverre een kleine gemeente financieel verantwoordelijk kon worden gehouden voor een restauratieproject waarvan de betekenis ver boven het lokale belang uitsteeg.

Heusden onder toezicht van Den Haag
De financiële problemen bleken uiteindelijk zo groot dat Heusden aanvullende steun van het Rijk nodig had. In november 1987 werd een akkoord bereikt over de verdeling van de resterende lasten. Het Rijk droeg 19,5 miljoen gulden bij, de provincie 2,5 miljoen en de gemeente Heusden 1,3 miljoen. Daarnaast kreeg Heusden een aanvullende uitkering uit het gemeentefonds. Daarmee kwam de gemeente in aanmerking voor de zogenoemde artikel-12 status. Dat betekende dat de financiële positie van de gemeente onder verscherpt toezicht kwam te staan en dat belangrijke beslissingen in overleg met de rijksoverheid moesten worden genomen. De financiële afwikkeling van de stadsrestauratie maakte duidelijk hoe uitzonderlijk groot het project was geweest. Gedurende ongeveer een kwart eeuw werd door de overheid in totaal circa 150 miljoen gulden geïnvesteerd om Heusden als historische vestingstad te herstellen en de gemeente financieel weer op de been te helpen. Omgerekend met de inflatie zou een bedrag van fl. 150 miljoen in 1983 nu €175 miljoen zijn.

Een erfenis die bleef
Terugkijkend was het bezoek van minister Brinkman op 9 juni 1983 dus meer dan een feestelijke afsluiting van de stadsrestauratie. Het vormde een belangrijk moment in een langdurige discussie over de kosten en verantwoordelijkheden van monumentenzorg. Heusden had met grote ambitie een historische vestingstad teruggebracht. Het resultaat is inmiddels vanzelfsprekend onderdeel van het stadsbeeld. Wie vandaag door de vesting wandelt, ziet vooral het succes van die restauratie. Minder zichtbaar is de financiële strijd die zich achter de schermen afspeelde. Het bezoek van Elco Brinkman vormt daarmee een mooie herinnering aan een periode waarin Heusden letterlijk en figuurlijk opnieuw werd opgebouwd. De minister kwam om de voltooiing van de restauratie te vieren, maar zijn aanwezigheid markeerde tegelijkertijd het begin van een nieuwe fase: de moeilijke financiële afrekening van een project dat voor een kleine gemeente uiteindelijk een ongekende omvang had gekregen.