Historisch Heusden: Van Vereenigingsgebouw tot Patronaat en De Huiskamer
11 nov , 12:45 • Historisch Heusden
Nico de Bonth
Een nieuwe Aflevering van Historisch Heusden geschreven door Bart Beaard en deze keer gaat het in deel 259 van Historisch Heusden over 'Van Vereenigingsgebouw tot Patronaat en De Huiskamer'. In het begin van de
vorige eeuw werden in veel katholieke parochies zogenaamde patronaatsgebouwen
gebouwd. Onder leiding van religieuzen en jeugdleiders werden jongeren daar
beziggehouden en, zoals men het toen uitdrukte, ‘van de straat en uit het café gehouden’.
Er waren jongens- en meisjespatronaten, vaak verdeeld in verschillende
leeftijdsgroepen. In deze gebouwen vonden allerlei activiteiten plaats.
Toneel-, muziek-, zang-, kaart-, gymnastiek- en biljartverenigingen maakten er
gebruik van. Ook was er vaak een bibliotheek.
Een verenigingsgebouw
Ook Nieuwkuijk kreeg een patronaatsgebouw. Op 25 juli 1925 verleende het gemeentebestuur van Nieuwkuijk en Onsenoort aan het R.K. Kerkbestuur van Nieuwkuijk een bouwvergunning voor een ‘Vereenigingsgebouw’. Adrianus van Beek was toen de pastoor. Het ontwerp en de bouwtekening waren gemaakt door gemeentearchitect Jan van Vlijmen. De bouw werd uitgevoerd door de Nieuwkuijkse aannemer J. de Bont. Het gebouw kwam op de hoek van de Nieuwkuijksestraat en het Kerksteegske. Sinds omstreeks 1900 was het een grotendeels braakliggend terrein. Op deze plaats had eerder de parochiekapel gestaan en lag er het kerkhof. Het eenlaagse gebouw was ongeveer 25 meter lang en 9 meter breed met de nok van het zadeldak evenwijdig aan de straat. Het beschikte over een zaal met een toneel en een kleedkamer, vestibule en ingang. Tijdens de kerstdagen van 1925 werd het patronaatsgebouw in gebruik genomen. Mart van Baardwijk was de eerste exploitant.
Ook Nieuwkuijk kreeg een patronaatsgebouw. Op 25 juli 1925 verleende het gemeentebestuur van Nieuwkuijk en Onsenoort aan het R.K. Kerkbestuur van Nieuwkuijk een bouwvergunning voor een ‘Vereenigingsgebouw’. Adrianus van Beek was toen de pastoor. Het ontwerp en de bouwtekening waren gemaakt door gemeentearchitect Jan van Vlijmen. De bouw werd uitgevoerd door de Nieuwkuijkse aannemer J. de Bont. Het gebouw kwam op de hoek van de Nieuwkuijksestraat en het Kerksteegske. Sinds omstreeks 1900 was het een grotendeels braakliggend terrein. Op deze plaats had eerder de parochiekapel gestaan en lag er het kerkhof. Het eenlaagse gebouw was ongeveer 25 meter lang en 9 meter breed met de nok van het zadeldak evenwijdig aan de straat. Het beschikte over een zaal met een toneel en een kleedkamer, vestibule en ingang. Tijdens de kerstdagen van 1925 werd het patronaatsgebouw in gebruik genomen. Mart van Baardwijk was de eerste exploitant.
Een dodelijk ongeval
Ruim negen jaar later vond vlak bij het patronaat een tragisch ongeval plaats. Op zaterdag 2 februari 1935 groeven ongeveer dertig arbeiders een greppel langs de oude kerkhofmuur, die toen nog voor het patronaatsgebouw stond. De greppel was nodig voor de aanleg van de drinkwaterleiding. Bij de hoek met het zandpad, het eerder genoemde Kerksteegske, bezweek vanaf de fundering plotseling een ongeveer vijf meter lang gedeelte van de muur. Hierdoor raakten drie arbeiders bedolven. Zij werden zwaar gewond naar het ziekenhuis in ’s-Hertogenbosch gebracht. Bert Samuels uit Nieuwkuijk overleed nog diezelfde avond aan zijn verwondingen.
Ruim negen jaar later vond vlak bij het patronaat een tragisch ongeval plaats. Op zaterdag 2 februari 1935 groeven ongeveer dertig arbeiders een greppel langs de oude kerkhofmuur, die toen nog voor het patronaatsgebouw stond. De greppel was nodig voor de aanleg van de drinkwaterleiding. Bij de hoek met het zandpad, het eerder genoemde Kerksteegske, bezweek vanaf de fundering plotseling een ongeveer vijf meter lang gedeelte van de muur. Hierdoor raakten drie arbeiders bedolven. Zij werden zwaar gewond naar het ziekenhuis in ’s-Hertogenbosch gebracht. Bert Samuels uit Nieuwkuijk overleed nog diezelfde avond aan zijn verwondingen.
Foto Links: Luchtfoto van het
patronaat in 1950 met links het aangebouwde zuidertransept. De klokkenstoel,
links op de hoek is door Hein de Bont getimmerd. Foto Nico de Bont.
Foto Midden: Kunstenaar Legs Boelen maakte een ontwerp om de voorgevel een ander aanzien te geven. Het resultaat was een kunstproject met drie geometrische vormen: een driehoek, een ovaal en een vierkant, uitgevoerd in de kleuren blauw, rood en geel. Foto Nico de Bont.
Foto Rechts: Op 27 mei 1951 droeg priester Jan van Breugel op het hoofdaltaar in de noodkerk zijn eerste Heilige Mis op. Aan de linkerzijde staat de biechtstoel en onder de spitsboog is de toegang tot het aangebouwde zuidertransept. Collectie Nico de Bont.
Foto Midden: Kunstenaar Legs Boelen maakte een ontwerp om de voorgevel een ander aanzien te geven. Het resultaat was een kunstproject met drie geometrische vormen: een driehoek, een ovaal en een vierkant, uitgevoerd in de kleuren blauw, rood en geel. Foto Nico de Bont.
Foto Rechts: Op 27 mei 1951 droeg priester Jan van Breugel op het hoofdaltaar in de noodkerk zijn eerste Heilige Mis op. Aan de linkerzijde staat de biechtstoel en onder de spitsboog is de toegang tot het aangebouwde zuidertransept. Collectie Nico de Bont.
Tweede
Wereldoorlog
Omstreeks 1942 werden veel verenigingen door de Duitse bezetter verboden. Dat gold ook voor Jonge Wacht (1928-1942), een katholieke jeugdbeweging in patronaten voor jongens van 12 tot 17 jaar met elementen van de verkennerij. Toch wist een groepje van vier jongeren hun activiteiten voort te zetten. Zij hielden zich bezig met heemkunde, een onderwerp dat door de bezetter werd toegestaan, en zij kregen daarbij medewerking van enkele paters van Onsenoort. Dit groepje zou later een belangrijke rol spelen bij de oprichting van heemkundekring Onsenoort in 1947.
Omstreeks 1942 werden veel verenigingen door de Duitse bezetter verboden. Dat gold ook voor Jonge Wacht (1928-1942), een katholieke jeugdbeweging in patronaten voor jongens van 12 tot 17 jaar met elementen van de verkennerij. Toch wist een groepje van vier jongeren hun activiteiten voort te zetten. Zij hielden zich bezig met heemkunde, een onderwerp dat door de bezetter werd toegestaan, en zij kregen daarbij medewerking van enkele paters van Onsenoort. Dit groepje zou later een belangrijke rol spelen bij de oprichting van heemkundekring Onsenoort in 1947.
Op
zaterdagmiddag 4 november 1944, vanaf vier uur, werd de uit 1873 daterende
neogotische rooms-katholieke kerk zwaar beschoten met artillerievuur vanaf de
overzijde van het Afwateringskanaal. In de loop van de avond gingen zowel de
kerk als de pastorie volledig in vlammen op. Ook veel woningen in de omgeving
van de kerk raakten door het oorlogsgeweld zwaar beschadigd. Het
patronaatsgebouw bleef evenmin gespaard. Granaatinslagen veroorzaakten schade
aan de muren, kozijnen, goten en het dak. In 1951 werd aan het ‘Jeugd- en
Verenigingsgebouw’ een schadevergoeding van ƒ 5.647 toegekend.
Noodkerk
De Nieuwkuijkse parochie had haar kerkgebouw verloren en pastoor G. Becx zocht naar een tijdelijke oplossing voor de kerkdiensten. Aanvankelijk werden deze gehouden in de magazijnen van kruideniersgroothandel Van Mol-Pauwels en in de kapel van de kloosterschool, het Juvenaat op Onsenoort. Voor de langere termijn werd het patronaatsgebouw geschikter geacht. Op 1 juli 1946 diende de Heusdense architect Huub Baaijens een plan in voor de ‘uitbreiding patronaatgebouw tijdelijk in dienst als noodkerk’. Het bisdom ’s-Hertogenbosch keurde het plan op 27 augustus 1946 goed. Ook de gemeente Vlijmen verleende de bouwvergunning. De bouw werd uitgevoerd door aannemer J. de Bont van Hulten voor een aanneemsom van ƒ 15.130. Het bisdom verstrekte hiervoor een renteloos voorschot.
De Nieuwkuijkse parochie had haar kerkgebouw verloren en pastoor G. Becx zocht naar een tijdelijke oplossing voor de kerkdiensten. Aanvankelijk werden deze gehouden in de magazijnen van kruideniersgroothandel Van Mol-Pauwels en in de kapel van de kloosterschool, het Juvenaat op Onsenoort. Voor de langere termijn werd het patronaatsgebouw geschikter geacht. Op 1 juli 1946 diende de Heusdense architect Huub Baaijens een plan in voor de ‘uitbreiding patronaatgebouw tijdelijk in dienst als noodkerk’. Het bisdom ’s-Hertogenbosch keurde het plan op 27 augustus 1946 goed. Ook de gemeente Vlijmen verleende de bouwvergunning. De bouw werd uitgevoerd door aannemer J. de Bont van Hulten voor een aanneemsom van ƒ 15.130. Het bisdom verstrekte hiervoor een renteloos voorschot.
Bij
de verbouwing werd de patronaatszaal ingericht als kerkschip en kwam het
hoofdaltaar op de plaats van het toneel. De kleedkamer werd sacristie. Aan de
linker voorzijde van het gebouw werd een uitbreiding gerealiseerd in de vorm
van een zuidertransept, met een breedte van 8,5 meter en een diepte van 9,0
meter. In de topgevel van dit transept bevond zich de hoofdingang van de kerk.
De tuitgevel werd bekroond door een gemetselde klokkentoren. Ruim acht jaar lang
werden hier de kerkdiensten gehouden. Op zondag vonden er vijf Heilige Missen
plaats, totdat op 20 juni 1955 de nieuwe kerk in gebruik werd genomen.
Steeds
een andere functie
Na de ingebruikname van de nieuwe kerk kreeg het gebouw andere functies. Het bleef eigendom van het R.K. Kerkbestuur. In mei 1957 werd aan de westzijde een vleugel toegevoegd, waarin onder meer de toiletten werden ondergebracht. In 1969 werd de zaal met het toneel verbouwd en kreeg het gebouw een bestemming als patronaat, sportgebouw en ruimte voor ouderen.
Na de ingebruikname van de nieuwe kerk kreeg het gebouw andere functies. Het bleef eigendom van het R.K. Kerkbestuur. In mei 1957 werd aan de westzijde een vleugel toegevoegd, waarin onder meer de toiletten werden ondergebracht. In 1969 werd de zaal met het toneel verbouwd en kreeg het gebouw een bestemming als patronaat, sportgebouw en ruimte voor ouderen.
In
1984 droeg het R.K. Kerkbestuur het beheer over aan de Stichting Patronaat
Nieuwkuijk. Het eigendom bleef bij de kerkelijke organisatie en berust
tegenwoordig bij de Parochie Sint-Augustinus. Aansluitend werd het gebouw
opnieuw verbouwd. De indeling veranderde en er kwamen onder meer een zaal, een
vergaderruimte, een berging en een ruimte voor ouderen. Aan de voorzijde werd
een nieuwe entree met toiletruimte gerealiseerd. Deze uitbreiding is herkenbaar
aan de drie puntgevels.
Huiskamer
Het patronaatsgebouw heeft tegenwoordig een bijeenkomstfunctie en doet dienst als buurthuis en als ‘De Huiskamer’. Daarmee heeft het gebouw, bijna een eeuw na de ingebruikname, nog steeds een belangrijke sociale functie in Nieuwkuijk. Dat het patronaat niet alleen een gebouw, maar ook een plaats van herinnering is, bleek bijvoorbeeld in november 2014. Heemkundekring Onsenoort organiseerde er een tentoonstelling over onder meer de ‘Dijkdoorbraak van 1880’ en de Nieuwkuijkse kruideniersgroothandel ‘Van Mol-Pauwels’. Het patronaat bleef daarmee een plaats waar het verleden van Nieuwkuijk opnieuw tot leven werd gebracht. Momenteel maken een twintigtal verenigingen en organisaties gebruik van de accommodatie en is er een beheerderechtpaar, die in de dienstverlening geholpen wordt door een groep ‘Gewoon op 106’, van het er tegenoverliggende Thomashuis.
Het patronaatsgebouw heeft tegenwoordig een bijeenkomstfunctie en doet dienst als buurthuis en als ‘De Huiskamer’. Daarmee heeft het gebouw, bijna een eeuw na de ingebruikname, nog steeds een belangrijke sociale functie in Nieuwkuijk. Dat het patronaat niet alleen een gebouw, maar ook een plaats van herinnering is, bleek bijvoorbeeld in november 2014. Heemkundekring Onsenoort organiseerde er een tentoonstelling over onder meer de ‘Dijkdoorbraak van 1880’ en de Nieuwkuijkse kruideniersgroothandel ‘Van Mol-Pauwels’. Het patronaat bleef daarmee een plaats waar het verleden van Nieuwkuijk opnieuw tot leven werd gebracht. Momenteel maken een twintigtal verenigingen en organisaties gebruik van de accommodatie en is er een beheerderechtpaar, die in de dienstverlening geholpen wordt door een groep ‘Gewoon op 106’, van het er tegenoverliggende Thomashuis.
Bart Beaard
Loading articles...
Loading
