Monumenten en Heusdens Erfgoed: Een kortgevelboerderij op buurtschap Het Zand in Haarsteeg

Buurtschap Het Zand ligt in een gebied ten zuidwesten van de Haarsteegse Wiel, aan de overzijde van de Heusdenseweg. Het gebied bevindt zich op zandige overslaggrond, ontstaan door dijkdoorbraken in de Hoge Maasdijk. Daarbij ontstond de Haarsteegse Wiel: het zuidelijke deel in 1610 en het noordelijke deel in 1740.

Tijdens deze doorbraken schuurde het kolkende water de bodem uit en werd een grote hoeveelheid grof materiaal uit de ondergrond afgezet op het omliggende land. Deze afzettingen vormden een laag van enkele decimeters dik. Bij het ontstaan van de wiel is naar schatting ongeveer één miljoen m³ zand uitgespoeld. Met een oppervlakte van 19 hectare en een diepte tot circa 20 meter is de Haarsteegse Wiel het grootste en diepste wiel van Nederland.

Ontwikkelingen
De buurtschap ligt in de voormalige Binnenpolder van Hedikhuizen, tussen de Bijltjesweg en de ‘Weg genaamd De Bernsche Hoeve’. Vóór het midden van de negentiende eeuw bestond deze polder grotendeels uit een bos met Canadese populieren. In de jaren zestig van die eeuw vonden in deze polder meerdere ontwikkelingen tegelijk plaats. Tussen De Hoeven in Haarsteeg en Hedikhuizen werd in de periode 1860–1862 als onderdeel van de Stelling van Heusden het fort ‘Het Werk achter de Bernsche Hoeve’ gebouwd, vergelijkbaar met Fort Hedikhuizen. Ten behoeve van een vrij schootsveld werd omstreeks 1859 het bosgebied tussen Fort Hedikhuizen en buurtschap De Hoeven grotendeels gekapt. Daarbij werd een grote hoeveelheid bomen via openbare inschrijving verkocht. Tevens werd het gebied opnieuw verkaveld, de ‘Weg genaamd de Bernsche Hoeve’ werd oostwaarts verlegd: vormt nu de Grindweg, de huidige Heusdenseweg. In 1862 werden midden in het overslaggebied twee identieke woonboerderijen achter elkaar gebouwd: Het Zand 1 en 2A. Het fort is in de werkverschaffing van 1932 gesloopt, waarbij het leger oefende met explosieven.

Bouwstijl van Het Zand 1 
Hoewel de boerderij dateert uit 1862, heeft zij geen status als rijks- of gemeentelijk monument. Het betreft een eenlaagse kortgevelboerderij met een zadeldak voorzien van wolfseinden. Het dak boven het woon- en deelgedeelte is met riet gedekt, terwijl het stalgedeelte is voorzien van rode terracotta dakpannen van het type Verbeterde Holle.  Aan de westzijde, waar zich oorspronkelijk de inrijddeuren bevonden, is het rieten dak verhoogd.  De voorgevel werd in 1950 vernieuwd met een voorzetgevel, gemetseld in wild verband. De topgevel is aan de bovenzijde voorzien van muurvlechtingen. De vensters op de begane grond hebben geen roedeverdeling, terwijl de ramen op de verdieping wel roeden bezitten. De gemetselde zijgevelmuren zijn slechts circa 1,65 meter hoog en de binnen- of plafondhoogte bedraagt 2,18 meter. De muurvlakken vertonen duidelijke verschillen als gevolg van verbouwingen en het gebruik van uiteenlopende steensoorten, veelal afkomstig uit sloopmateriaal. De stal is breder uitgevoerd dan het woon- en deelgedeelte. In de noordelijke achtergevel bevinden zich een mestdeur, een toegangsdeur voor het vee en op de verdieping een hooiluik. De voorzieningen waren destijds nog zeer eenvoudig: de riolering bestond uit een stapelput en het water werd opgepompt uit een welput.

Bart Beaard