82 jaar later: we herdenken niet alleen het verleden, maar dragen ook een boodschap voor de toekomst uit

Soms moet je even stilstaan bij het verleden om te beseffen hoe belangrijk het heden is. De bevrijding van Heusden, inmiddels 82 jaar geleden, is een gebeurtenis waar we ieder jaar bij stilstaan. Maar naast de bevrijding is er ook die verschrikkelijke nacht van 4 op 5 november 1944. De nacht waarin de Stadhuisramp zich voltrok en het leven van zoveel inwoners voorgoed veranderde. Een gebeurtenis die we niet mogen vergeten.

Op woensdagavond 4 november kwamen inwoners, nabestaanden en andere belangstellenden samen in de Grote of  Catharijnekerk in de vesting Heusden. Niet alleen om het verleden te herdenken, maar vooral ook omdat we ons verbonden voelen met de mensen achter die geschiedenis.

Een indrukwekkende herdenkingsdienst
De herdenkingsdienst kreeg meteen een bijzonder karakter toen Gilde Sint Blasius uit Heusden Vesting met het nodige geluid de kerk binnenkwam. Aansluitend liet het Christelijk Mannenkoor Altena zijn stemmen horen. Het koor verzorgde tijdens de avond op meerdere momenten muzikale bijdragen die de herdenking een extra indrukwekkend karakter gaven

Na het welkomstwoord van het Activiteitencomité Heusden volgde een bijzonder moment voor de jeugd. Burgemeester Willemijn van Hees begeleidde de overdracht van de adoptie van de herdenkingssteen van groep 8 naar groep 7 van de Johannes Paulusschool. Een symbolisch gebaar waarmee ook de volgende generatie verantwoordelijkheid krijgt om de herinnering levend te houden.

Na opnieuw een muzikale bijdrage van het mannenkoor was het tijd voor de toespraken. Burgemeester Willemijn van Hees stond uitgebreid stil bij de betekenis van de Stadhuisramp en het belang van blijven herdenken. Ook jeugdburgemeester Stef en jeugdburgemeester Anouk leverden hun bijdrage. Daarmee werd duidelijk dat de geschiedenis niet alleen iets is van de generaties die de oorlog nog hebben meegemaakt, maar zeker ook van de jeugd van vandaag.

Een ander muzikaal moment kwam van Rixt Leddy, die met haar ukelele en zang een klein optreden verzorgde.

Ook na 82 jaar worden verhalen aangevuld
Die nacht werd Heusden op een onvoorstelbare manier getroffen. Terwijl de bevrijding dichtbij was, sloeg het oorlogsgeweld nog één keer genadeloos toe. Honderden inwoners hadden in het stadhuis bescherming gezocht tegen het naderende geweld. Velen van hen zouden die nacht niet overleven.

Tijdens haar toespraak maakte burgemeester Willemijn van Hees duidelijk dat herdenken meer is dan alleen terugkijken. Het gaat ook om blijven luisteren, onderzoeken en verhalen doorgeven. Want hoe langer geleden een gebeurtenis heeft plaatsgevonden, hoe groter het risico dat verhalen verloren gaan.

Niemand mag buiten onze herinnering vallen.
Dat bleek ook uit de bijzondere aandacht die deze avond werd besteed aan nieuwe historische inzichten. Kort na de oorlog werd het aantal slachtoffers van de Stadhuisramp vastgesteld op 134. Dat aantal is sindsdien onlosmakelijk verbonden met deze tragedie.

Maar zelfs na meer dan tachtig jaar kan de geschiedenis ons nog nieuwe inzichten geven. Zo kwam het verhaal van Maria Dekkers-Knippels opnieuw onder de aandacht. Mede dankzij de betrokkenheid van haar kleinzoon, de heer Jan Dekkers, ontstond aanleiding om de historische gegevens nog eens zorgvuldig te bekijken.

Heemkundige Bart Beaard en medewerkers van het Streekarchief Langstraat Heusden Altena hebben vervolgens onderzoek gedaan. Daaruit bleek dat drie slachtoffers tot nu toe ontbraken op de namenlijst die de gemeente hanteert.

Het gaat om Antonia Carpay, Maria Dekkers-Knippels en Elisabeth Scholten.
Zij werden na het opblazen van de toren van het stadhuis levend onder het puin vandaan gehaald. Zwaar gewond werden zij, samen met andere slachtoffers, afgevoerd voor medische hulp. Voor deze drie vrouwen mocht die hulp uiteindelijk niet meer baten. Zij overleden alsnog aan de gevolgen van hun verwondingen.

Ook hun namen verdienen een plaats in onze gezamenlijke herinnering. Met deze aanvulling staan we niet langer stil bij 134, maar bij ten minste 137 slachtoffers van de Stadhuisramp.

Niet omdat het getal centraal staat, maar omdat achter iedere naam een mens schuilgaat. Iemand met een familie, een leven, dromen en toekomstverwachtingen die abrupt werden afgebroken.

De drie namen zijn inmiddels ook toegevoegd aan het epitaaf in het voormalige stadhuis, waar het herdenkingsperkament met de namen van de slachtoffers wordt bewaard.

Twee minuten stilte, gevolgd door het Wilhelmus
Met de muzikale klanken van het Christelijk Mannenkoor Altena op de achtergrond werd in de kerk alles in gereedheid gebracht voor de tocht naar het voormalige stadhuis. Gilde Sint Blasius uit Heusden Vesting ging voorop, gevolgd door de nabestaanden. Zij kregen ieder een kaars aangereikt om bij het gedenkmonument te plaatsen.

Eenmaal aangekomen bij het monument volgde de kranslegging. Achtereenvolgens brachten de burgemeester en de jeugdburgemeesters, het Activiteitencomité Heusden, kinderen namens de Johannes Paulusschool en nabestaanden hun eerbetoon. Ook aanwezige belangstellenden konden hun respect betuigen.

Vervolgens klonk het indrukwekkende signaal van de trompettiste: de Last Post. Twee minuten lang werd het stil. Een stilte waarin gedachten ongetwijfeld uitgingen naar de slachtoffers, hun families en de verschrikkingen van die novembernacht.

Na deze twee minuten werd gezamenlijk het Wilhelmus gezongen. Voor wie de avond nog even in alle rust wilde laten bezinken, was er gelegenheid om onder het genot van koffie of thee samen te komen in de Open Hof in Heusden.

Van herinnering naar verantwoordelijkheid
Maar misschien is juist dat moment ook een uitnodiging om verder te kijken dan 1944. Want wat betekent vrijheid eigenlijk als we er niet meer bij stilstaan? Wat hebben de verhalen van mensen die de oorlog hebben meegemaakt ons te vertellen? En misschien nog belangrijker: welke boodschap geven wij mee aan onze kinderen en kleinkinderen?

We leven in een tijd waarin vrijheid en vrede soms zo vanzelfsprekend lijken dat we vergeten hoe kwetsbaar ze zijn. De geschiedenis laat zien wat er kan gebeuren wanneer tegenstellingen uitgroeien tot haat en wanneer mensen niet langer bereid zijn naar elkaar te luisteren.

Herdenken is daarom niet alleen een eerbetoon aan degenen die hun leven verloren. Het is ook een verantwoordelijkheid voor degenen die vandaag leven.

Misschien is dat wel de belangrijkste les die we uit deze avond kunnen meenemen: laten we ervoor zorgen dat we samen leven en niet samen vechten.

Want vrijheid is nooit vanzelfsprekend. Ze vraagt iedere dag opnieuw om aandacht, respect en verantwoordelijkheid.

En zolang we de verhalen blijven vertellen, de namen blijven noemen en de lessen blijven doorgeven, blijft het verleden betekenis houden voor de toekomst.

Voor de slachtoffers. Voor hun nabestaanden. Voor Heusden. En vooral voor de generaties die na ons komen.

Foto's en tekst Wil Gulpen Fotografie