Historisch Heusden: De Vliedbergkerk, slopen of herbestemmen?

Nico de Bonth

Een nieuwe Aflevering van Historisch Heusden geschreven door Bart Beaard en deze keer gaat het in deel 239 van Historisch Heusden over 'De Vliedbergkerk, slopen of herbestemmen?'. Door gemeente Vlijmen werd in 1952 een plan gepresenteerd om de toenmalige Konijnenberg te veranderen in een nieuwbouwwijk met 950 woningen.

Op 20 september 1956 werd de eerste woning in de Meester Driessenstraat betrokken. Al snel bestond de behoefte aan een kerk. De parochianen gingen aanvankelijk naar de kerken in Vlijmen, Nieuwkuijk en Haarsteeg. Ook werd er wekelijks een kerkdienst gehouden in het zaaltje van café ‘De Vliedberg’. In 1960 werd door het bisdom Chiem Kamp (1920-1991), kapelaan in Asten, tot bouwpastoor benoemd. Vanwege de snelle groei en grote wijkuitbreiding werd besloten om direct een definitieve kerk te bouwen. Op 9 juni 1963 werd de kerk door Mgr. Bekkers, bisschop van ’s-Hertogenbosch, geconsacreerd. De naam van de parochie werd ‘De Goddelijke Voorzienigheid’. De stichtingskosten van de kerk bedroegen fl. 623.000,-. Deze werden betaald door subsidies van het bisdom en de gemeente en door vele acties van de parochianen. Kamp bleef pastoor tot 1985 tot hij werd opgevolgd door Kees Schuurmans O.cist. (1930-2017), pater van abdij Mariënkroon. Hij leidde de parochie tot 2013 en werd opgevolgd door pastoor David Lebrun. Vanwege een sterk teruglopend kerkbezoek en de hoge exploitatiekosten besloot het kerkbestuur te kijken naar een andere bestemming voor de kerk. Nu staat er een prachtig appartementsgebouw en is de klokkentoren een blijvende herinnering.

Ontwerp en bouwstijl
De architect en kerkenontwerper Hans Koldewey kreeg op het einde van 1960 de opdracht voor een ontwerp van een kerk met 900 zitplaatsen, klokkentoren en pastorie. In zijn plan week hij af van de vele basiliekachtige kerken die in de wederopbouwperiode gebouwd werden. Ook vanwege veranderingen na het Tweede Vaticaans Concilie in 1962-1965 kwamen er andere gedachten over kerkenontwerp. Men gaf de voorkeur aan zaalkerken, waar iedereen zicht had op het altaar. Het altaar kreeg een plaats vooraan in het priesterkoor en de priester keek voortaan naar de gelovigen. De bouwstijl van de kerk was het naoorlogse Modernisme, met de toevoeging Shake-Hands Architectuur. Hierbij werden moderne en traditionele bouwmaterialen en -methoden gecombineerd. Het moderne duidde op de toepassing van stalen spanten voor grote overspanningen, in deze kerk 23 meter, zonder ondersteunende kolommen en zichtbare betonconstructies. Het traditionele en ambachtelijk duidde op de gemetselde buitengevels en op de 237 m2 glas-in-lood panelen in vijf vensters met geabstraheerde boommotieven, een ontwerp van Jacques Frenken. De aanbesteding vond plaats op 17 november 1961. De laagste inschrijver was Bouwbedrijf I.B.C. uit Best met een bedrag van fl. 391.955,-.

Cuypersgenootschap
Sinds 2010 had het parochiebestuur het plan om voor de kerk een andere bestemming te zoeken. In samenwerking met de bouwkundig adviseur van het bisdom kwam men daarvoor in gesprek met Schakelring, nu Mijzo. Zij zouden de kerk willen slopen en op het leegkomende terrein een gebouw plaatsen met zorgappartementen. Als op 19 juli 2011 Het Cuypersgenootschap (een landelijke stichting die zich inzet voor behoud van bouwkundig erfgoed), bij de Gemeente Heusden een verzoek indient om de kerk op de gemeentelijke monumentenlijst te plaatsen, was dat een tegenvaller. Het genootschap wilde de kerk herbestemmen en niet slopen. Het parochiebestuur was het niet eens met het Cuypersgenootschap en deelde mede dat de plannen met Schakelring dan niet door zouden gaan. Door de Gemeente werd het verzoek van het genootschap afgewezen. Het genootschap tekende meteen bezwaar aan, omdat de Gemeente bij hun besluit de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit en de eigenaar niet gehoord had. Volgens het Cuypersgenootschap was de kerk monumentwaardig om de volgende redenen:

< Waardevol cultureel erfgoed en goed voorbeeld van het religieuze werk van architect Hans Koldewey
< Waardevol voorbeeld van modernistische wederopbouwarchitectuur in de gemeente Heusden
< In de architectuur geïntegreerde glas-in-lood ramen van Jacques Frenken
< Stedenbouwkundig en beeldbepalend belang van de kerk, pastorie en klokkentoren
< Illustratie van de snelle groei van de r.k. kerk in Vlijmen

Foto Links: Aanzicht van het appartementengebouw SANTBERG met de toren en ingang aan de linkerzijde. Foto Ad Hartjes
Foto Midden: Aanzicht van de Vliedbergkerk met toren na de ingebruikname in 1963. Bron Nico de Bonth
Foto Rechts: Levende kleuren van één van de ramen in het kerkgebouw, naar een ontwerp van glaskunstenaar Jacques Frencken. Bron Nico de Bonth.

Gemeentelijk monument
Het genoemde gehoor vond alsnog plaats op 27 september. Het College Heusden had hiervoor advies gevraagd aan haar Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. Deze Commissie liet GMA, Bureau voor Cultuurhistorisch Advies, een Cultuurhistorische Waardenstelling maken. Het kerkbestuur liet door Fraaije Architectuur eenzelfde onderzoek doen. De resultaten werden besproken in een vergadering waarbij alle partijen aanwezig waren. Alle partijen, behalve het kerkbestuur, adviseerden het College om de kerk op de gemeentelijke monumentenlijst te plaatsen en te behoeden voor sloop. Het College nam dit advies niet over en koos de zijde van het kerkbestuur. Een latere rechtszaak, aangespannen door het Cuypersgenootschap, veranderde niets en de kerk werd geen gemeentelijk monument. De weg naar slopen lag nu open.

Aan de dienst onttrokken
Vanwege het sterk teruglopend kerkbezoek besloot het parochiebestuur in overleg met het bisdom de kerk aan de dienst te onttrekken. Dat werd door pastoor Schuurmans op 14 december 2014 aan de parochianen medegedeeld. Op zondag 15 maart 2015 werd de kerk door pastoor David Lebrun officieel aan de eredienst onttrokken. Ter afsluiting werden kerkelijke symbolen, het ‘Allerheiligste - Monstrans met hostie’ en de ciborie met hosties, de kerk uitgedragen. Eerder was op 1 maart de parochie al opgegaan in de fusieparochie Heilige Augustinus, samen met de parochies van Haarsteeg, Nieuwkuijk en Vlijmen.

Santberg
Inmiddels waren er contacten met Woonveste over een plan voor de bouw van 50 appartementen. Het plan, waarbij de toren met haar kapelfunctie behouden zou blijven, werd uitgewerkt door Marquart Architecten. De gemeente wijzigde het bestemmingsplan en het kerkbestuur liet de kerk in juni 2015 slopen door sloopbedrijf Arno van den Dungen. Drie jaar later, in maart 2018, werd door Bouwbedrijf BAM WONEN met de bouw van de 50 energiezuinige appartementen begonnen. De bestemming werd 32 voor de verhuur door Woonveste en 18 voor Chapeau Woonkringen Heusden, de stichting die mensen met een psychische beperking zelfstandig wil laten wonen. Op vrijdagmiddag 13 september 2019 was de feestelijke opening van het gebouw en de onthulling van SANTBERG, de naam van het complex. Met deze naam werd gerefereerd aan de naam Konijnenberg. Zie het artikel van André van Zon in Met Gansen Trou, 1966, pg. 10. Een groep omwonenden had op het verzoek van Woonveste gereageerd om een naam te bedenken voor het markante gebouw.

Bart Beaard