Historisch Heusden: Hendrik Loeff: burgemeester van Drunen, Oudheusden en Elshout, Vught en ‘s-Hertogenbosch

Hij was een invloedrijke Brabantse bestuurder in de eerste helft van de twintigste eeuw. Loeff, lid van de Katholieke Volkspartij (KVP), doorliep een typische loopbaan als ‘carrièreburgemeester’. Hij was een telg uit het patriciaatsgeslacht Loeff, een niet-adellijke, maar vooraanstaande familie. Hendrik was de zoon van de Drunense notaris Josephus Loeff (1860–1898) en Anna van Dijck (1869–1935). In 1928 trad hij in het huwelijk met de ministersdochter Lily Bongaerts (1904–1981), met wie hij acht kinderen kreeg.

Opleiding
Na de lagere school in Drunen studeerde hij in Nijmegen aan het Canisiuscollege. Na het eindexamen begon Loeff aan zijn rechtenstudie aan de Universiteit Leiden. Tijdens de mobilisatiejaren werd hij gedwongen deze te onderbreken voor zijn militaire dienst. In de oorlogstijd diende hij als reserveluitenant bij de infanterie.

Daarna hervatte hij zijn studie rechten en legde hij eind 1919 met succes het doctoraalexamen in de rechtswetenschap af aan de Gemeente-universiteit van Amsterdam. Enkele maanden later promoveerde hij tot doctor in de rechtswetenschap aan de Rijksuniversiteit Leiden. Begin 1920 vestigde Loeff zich in ’s-Hertogenbosch, waar hij gedurende twee jaar werkzaam was als advocaat en procureur. Daarnaast was hij plaatsvervangend kantonrechter in het kanton Waalwijk en secretaris van de Voogdijraad in ’s-Hertogenbosch.

Drunen
Met ingang van 1 januari 1923 werd mr. Loeff benoemd tot burgemeester van Drunen. Hij trad aan in economisch moeilijke tijden: na de hoogconjunctuur zette een depressie in, die ook Drunen zwaar trof. De plaatselijke schoenindustrie kreeg een forse terugslag en ook land- en tuinbouw, de belangrijkste bestaansbron, hadden sterk te lijden. Loeff liet zich hierdoor niet ontmoedigen. Hij maakte zich snel vertrouwd met de noden van de gemeente, zocht actief contact met de inwoners en nam deel aan het verenigingsleven. Met bijzondere aandacht voor de landbouw zette hij zich op uiteenlopende manieren in voor verbetering van de positie van boeren, onder meer via overleg, advisering en lezingen over ontwatering. Zijn inzet werkte stimulerend voor het lokale verenigingsleven en leverde hem al spoedig brede waardering op. Als bestuurder stelde hij hoge eisen aan zichzelf en behartigde hij onvermoeid de belangen van Drunen. De raadsvergaderingen leidde hij steeds onpartijdig en correct. Hoewel principieel en overtuigd katholiek, toonde hij respect voor andersdenkenden. Het gezin bewoonde ‘Villa Eureka’ aan de Steegerf nabij het kanaal.  

Oudheusden en Elshout
Na het vertrek van burgemeester Frans van Liempt werd Loeff op 20 augustus 1929 benoemd tot plaatsvervangend burgemeester van Oudheusden en Elshout. Plaatsvervangend omdat er toen al sprake was van een gemeentelijke herindeling, waarbij Elshout naar Drunen zou gaan. Pas in 1935 werd dat geëffectueerd. 

Vught
Met ingang van 16 augustus 1930 werd Loeff benoemd tot burgemeester van Vught. In zijn eerste rede na de installatieplechtigheid deed hij een belofte: “Vught zou groter en mooier worden. Eén ding is daarbij echter bovenal nodig: hard werken en samenwerken. Loeff maakte die woorden waar. Op 15 augustus 1942 volgde zijn benoeming voor een derde termijn. In twaalf jaar tijd was Vught ingrijpend veranderd: aan de andere kant van het spoor was een nieuw dorpsdeel verrezen. Ondanks de sterke uitbreiding en de vele veranderingen en verfraaiingen had Vught zijn landelijke karakter behouden.

Ten tijde van deze benoeming was de Duitse bezetter op de Vughtse Heide al begonnen met de bouw van Kamp Vught (officieel: Konzentrationslager Herzogenbusch). Dit kamp zou een onuitwisbaar stempel op het dorp drukken. Half januari 1943 werd het in gebruik genomen en regelmatig trokken groepen van honderden gevangenen door Vught. Op 5 september 1944 werd het kamp ontruimd. In totaal verbleven er circa 31.000 gedetineerden, voor kortere of langere tijd. Van hen kwamen er 735 om het leven, van wie er 329 werden gefusilleerd of opgehangen.

Aangenomen mag worden dat Loeff goed op de hoogte was van zowel de bouw als de verschrikkingen die zich daar afspeelden. Hij was niet bij machte daar verandering in te brengen. In het dorp kreeg hij te maken met uiteenlopende groepen: mensen die niet direct betrokken waren maar alles zagen gebeuren; hulpverleners die in het kamp werkten en/of voedselpakketten verzorgden; leveranciers die van het kamp profiteerden en colporteurs; verzetsmensen; Jodenvervolgers en verkopers van ‘Joden-huizen’; ‘foute’ Vughtenaren, en ‘NSB’ers. Loeff bleef lange tijd in functie, maar op 24 juni 1944 werd hij door de Duitse bezetter ontslagen als burgemeester van Vught. Na de bevrijding, op 16 november 1944 werd dit hersteld en werd hij ook waarnemend in ’s-Hertogenbosch. Op 5 november 1945 werd hij benoemd tot burgemeester van deze stad.

‘s-Hertogenbosch
Op 27 oktober 1944 werd ’s-Hertogenbosch bevrijd door de 53e (Welsh) Infantry Division. Tijdens de bevrijding waren veel burgers om het leven gekomen en tal van gebouwen beschadigd of verwoest. Al op 16 november werd Loeff benoemd tot waarnemend burgemeester. Vanaf 11 oktober 1945 tot 1960 vervulde hij het burgemeesterschap van ’s-Hertogenbosch. Na de bevrijding speelde hij een belangrijke rol in de wederopbouw en drukte hij een duidelijke stempel op de ontwikkeling van de stad. Bij zijn afscheid in 1960 werd hij onderscheiden als Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Het Burgemeester Loeffplein in Den Bosch is naar hem vernoemd.

Van Mol-Pauwels De Nieuwkuijkse kruideniersgroothandel Van Mol-Pauwels kende na de oorlog een sterke groei. In 1952 werkten er al 60 mensen en ontstonden plannen voor nieuwbouw van kantoren en magazijnen. Een mogelijke locatie lag buitendijks, in de buurt van de Nieuwkuijkse Emmamolen. Dit leidde tot discussie tussen een verdeelde gemeenteraad, de Provinciale Planologische Dienst en Rijkswaterstaat. Door tussenkomst van de Commissaris van de Koningin werd uiteindelijk overeenstemming bereikt. De grote verrassing kwam toen bleek dat burgemeester Loeff zich eveneens met de uitbreiding had bemoeid. Inmiddels was er al een akkoord bereikt over een locatie aan de Parallelweg in ’s-Hertogenbosch. Op 15 september 1954 legde Loeff de eerste steen van de nieuwbouw. Daarbij werd ook een loden koker met een oorkonde ingemetseld. Een gedeelte van de tekst op deze oorkonde luidde: